नेपालको आधुनिक इतिहास विरोधाभास, विडम्बना र जनशक्तिको बलिदानीमाथि शासक वर्गले गरेको भागबन्डा र नातावादको जटिल जालो हो। वि.सं. १९९७ मा निरङ्कुश जहानियाँ राणा शासनविरुद्ध आवाज उठाउने वीर शहीदहरूलाई जसले शोभाभगवतीको भाचाखुसीमा नृशंसतापूर्वक गोली हानेर मृत्युदण्ड दिए, तिनै व्यक्ति प्रजातन्त्र स्थापना भएको केही साताभित्रै मुलुकको दोस्रो प्रहरी महानिरीक्षक (आईजीपी) बने। सामाजिक सञ्जालमा रतन भण्डारीको भनाइले नेपालको हुकुमी सत्ता संरचनाको कुरूप पाटोलाई पुनः उजागर गरिदिएको छ:
“फूललाई सजाउने तर मान्छेलाई गोलीले उडाउने। शहीद दशरथ चन्दले ‘सक्छस् भने तेरो बाउलाई एउटै गोलीले मार’ भनेको यिनै नरपिशाचलाई हो। बाजे प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेरको निर्देशनमा शहीद दशरथ चन्द र गङ्गालाल श्रेष्ठलाई माघको कठ्याङ्ग्रिँदो जाडोमा राति शोभाभगवतीको भाचाखुसीमा तड्पाई-तड्पाई मार्ने यिनै हुन्। बहादुर शमशेरका छोरा यिनका एक जना छोरा सोल्टी होटलका मालिक हुन्।”
नृशंसताका मुख्य पात्र: नर शमशेर र १९९७ को बीभत्स हत्या
तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेरका नाति तथा बहादुर शमशेरका छोरा नर शमशेर जबरा सैन्य तथा प्रहरी अधिकारी थिए। प्रजापरिषदमार्फत राणा शासनको जगमा घन बजाउने क्रान्तिकारीहरूलाई दमन गर्न उनी अग्रपङ्क्तिमा खटिएका थिए। नगरून् पनि कसरी? राणा परिवारको हुकुमी शासन अनि मुखैमा कानुन भएको समय। वि.सं. १९९७ साल माघ १४ गते शोभाभगवतीमा शहीद दशरथ चन्द र गङ्गालाल श्रेष्ठलाई गोली हानेर हत्या गर्ने प्रत्यक्ष कमान्डर यिनै नर शमशेर थिए।
इतिहास अनुसार पहिलो गोली प्रहारबाट दशरथ चन्द पूर्ण रूपमा नमरेपछि छटपटाइरहेको अवस्थामा नर शमशेरले थप गोली हानेका थिए। सोही समयमा वीर दशरथ चन्दले यिनको अनुहारमा हेर्दै ललकारेका थिए— “सक्छस् भने तेरो बाउलाई एउटै गोलीले मार!” तर निरङ्कुशताको नशामा अन्धो बनेका नर शमशेरले दुवै क्रान्तिकारी सपूतहरूलाई गोली ठोकी पासविक रूपमा मारिदिए।
राणा र शाह सत्ता गठबन्धन रोचक
अन्ततः शाह र राणाहरू दुई भिन्न शक्ति थिएनन्, वैवाहिक निरन्तरताका कारण उनीहरू ‘एउटै कोखका सन्तान’ जस्ता भइसकेका थिए। शाह शासकहरूले आफ्ना छोरी-चेली कि त जहानियाँ राणाका छोराहरूलाई दिए कि त भारतका कुलीन राजघरानामा पठाए। राजा र राजखलकले पनि कि त भारतका कुलीन राजघराना र नेताका छोरीहरूलाई रानी बनाएर भित्र्याए कि त राणाका छोरीहरूलाई रानी बनाएर भित्र्याए। अर्थात् नेपालका राजा, राणा र भारतका कुलीनहरू एउटै पारिवारिक नातामा बाँधिँदै आए। वि.सं. २००४ (सन् १९४७) मा भारत गणतन्त्र बनेपछि त्यहाँका प्रभावशाली धनाढ्य नेताका खलकसँग विवाह बन्धनमा बाँधिए।
राजा र राणाका अलिक टाढाका कुलीन खलकले भने नेपालकै पूर्व बाइसे-चौबिसे राजा खलकसँग विवाह सम्बन्ध कायम गरे, जुन परम्परा आजसम्म पनि कायमै छ। यसरी आपसी वैवाहिक गठबन्धनअन्तर्गत सामन्ती घेरामा रहेका शासक खलक जन्मिँदै धनी र कुलीन कहलिने यो वर्गले सर्वसाधारण जनतामाथि आफ्नो सामन्ती पकड सधैँ बलियो बनाइराख्यो।
उच्च पदमा पूर्व राजखलक र चाकडीदार वर्गको एकाधिकार
विगतको हुकुमी अभ्यासअनुसार नेपालका सम्पूर्ण सर्वोच्च र निर्णायक पदहरूमा पूर्व राजखलक र तिनका चाकडीदार सेवक वर्गको मात्रै सर्वोपरी अधिकार रह्यो। सेना, प्रहरी, प्रशासन, न्यायालय, कूटनीति र दरबारिया संरचनामा कि शाह र राणा थिए, कि त तिनकै चापलुसी गर्ने ठकुरी, मल्ल, बस्नेत, थापा र चाकडीदार बाहुन-क्षेत्री वर्ग नै थिए। आम सर्वसाधारण जनता र नगण्य जनजाति तथा उत्पीडित समुदायलाई राज्यको मूल प्रवाह र शक्ति संरचनाबाट पूर्णतः बाहिर पारिएको थियो।
२००७ को क्रान्तिको कालो परिणाम
प्रजातन्त्र स्थापनापछि वि.सं. २००७ चैत ३१ गते यिनै नर शमशेर नेपाल प्रहरीको आईजीपी बने। किनभने राजा थिए त्रिभुवन शाह र मोहन शमशेर प्रधानमन्त्री। शहीदको रगतले सिञ्चित प्रजातन्त्रमा तिनै शहीदका हत्यारा यसरी प्रहरी प्रमुख बन्न सफल भए। यसले तत्कालीन राजनीतिक सम्झौता र पारिवारिक भागबन्डाको नाङ्गो रूप देखाउँछ। बाहिर हेर्दा २००७ सालमा राणा शासन अन्त्य भनिए पनि भित्रभित्रै राजा त्रिभुवन र राणा एलिटहरू (जससँग राजाको सम्धी-भान्जाको नाता थियो) बीच शक्ति भागबन्डा भयो। राजा त्रिभुवनले आफ्नो अधिकार पुनः प्राप्त गर्न र दरबारको शक्ति सुदृढ गर्न सेना र प्रहरीमा आफ्ना पारिवारिक रूपमा विश्वासी शासक वर्गलाई नै निरन्तरता दिए।
जनताको अभिलाषा २००७ सालमै गणतन्त्र स्थापना गर्ने थियो। तर राजा त्रिभुवन र पछि राजा महेन्द्रले प्रजातान्त्रिक अभ्यासलाई धकेल्दै २०१७ सालमा पञ्चायती तानाशाही थोपरे। राजा-राणा खलकले राज्यको स्रोत, सम्पत्ति र शक्तिलाई निजी जायजेथाजस्तै प्रयोग गरे। व्यापार (जस्तै सोल्टी होटल लगायतका साम्राज्य) र सुरक्षा संयन्त्रमा तिनै पुराना भारदार परिवारहरूको वर्चस्व रहिरह्यो।
दरबार हत्याकाण्ड, ज्ञानेन्द्रको महत्त्वाकांक्षा र गणतन्त्रको उदय
२०४६ सालको जनआन्दोलनले बहुदल ल्याए पनि राजतन्त्रले हुकुमी शैली छाडेन। २०५८ को दरबार हत्याकाण्डपछि गद्दीमा बसेका ज्ञानेन्द्र शाहले सत्ता पूर्ण रूपमा आफ्नो हातमा लिई निरङ्कुशता लादेर संसद् र अदालत समेत कब्जा गरे। राजा-राणाकालीन पुरानै जहानियाँ शैली व्युँताउने ज्ञानेन्द्रको कदम नै राजतन्त्रको विनाशको कारण बन्यो। वि.सं. २०५२ बाट थालिएको माओवादी जनयुद्ध र २०६२/६३ को ऐतिहासिक १९ दिने जनआन्दोलनको संयुक्त शक्तिले २४० वर्ष पुरानो शाहवंशीय राजतन्त्र र नातावादी हुकुमी सत्ताको जग हल्लाउँदै जनताको शासन प्रणालीको बीउ रोपिदियो।
निष्कर्ष: २०७२ को संविधान र जनताको सार्वभौमसत्ता
२००७ सालमा आउनुपर्ने वास्तविक गणतन्त्र दरबार र राणा खलकको शक्ति-भागबन्डा तथा नातावादी एकाधिकारका कारण सात दशकसम्म रोकियो। शहीदहरूको बलिदान, हजारौँ जनताको संघर्ष, माओवादी जनयुद्ध र विभिन्न जनआन्दोलनको बलमा २०७२ सालमा मात्रै संविधानसभामार्फत ‘सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक संविधान’ निर्माण हुन सक्यो।
रतन भण्डारीको पोस्टमा देखिएका नर शमशेर केवल एक व्यक्ति होइनन्, उनी नेपालको इतिहासमा जनविरोधी, हुकुमी, नातावादी र दमनकारी शासक प्रवृत्तिको प्रतीक हुन्। मान्छेलाई गोलीले उडाएर वा पारिवारिक नातागोताका आधारमा हुकुमी शासन चलाएर शक्ति अमर रहँदैन; अन्ततः जनताको बलिदान र चेतनाले नै इतिहासको दिशा निर्धारण गर्दछ।
