राम कार्की
नेपाली समाज हाल गम्भीर socio-political (सामाजिक-राजनीतिक) सङ्कटबाट गुजरिरहेको छ। एकातिर महँगी, चुलिँदो बेरोजगारी, गरिबी, गुणस्तरहीन शिक्षा र युवाहरूको भयावह विदेश पलायनले आम जनताको घाँटी निमोठिरहेको छ भने अर्कातिर यी जल्दाबल्दा समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्ने नीतिगत र वैचारिक स्पष्टता हाम्रा राजनीतिक दलहरूमा पूर्णतः हराएको छ। राजनीतिक क्षेत्र सिद्धान्त र मूल्यप्रणालीबाट विचलित हुँदा समग्र देश नै दिशाहीनताको बन्दी बनेको छ।
१. ऐतिहासिक रूपान्तरण र जनआक्रोशको शृङ्गर
विगतका जनआन्दोलन र ऐतिहासिक १० वर्षे सशस्त्र सङ्घर्षले नेपाली समाजमा शताब्दीऔँदेखि जरा गाडेर बसेका वर्गीय, जातीय, क्षेत्रीय र लिङ्गीय उत्पीडनका मुद्दाहरूलाई बहसको केन्द्रमा ल्याएको थियो। ट्याक्सी चालक, असङ्गठित क्षेत्रका मजदुर, सुकुम्बासी, दलित, महिला र उत्पीडित क्षेत्रका जनतालाई मुक्ति र अधिकारको सपना देखाइएको थियो। तर, आन्दोलनको नेतृत्व गरेर सत्ताको शिखरमा पुगेका पुराना राजनीतिक दलहरू (नेपाली कांग्रेस, एमाले, माओवादी) सत्ताको चाकडी, दलाल पुँजीवाद र ठेक्कापट्टाको घेराबन्दीमा फस्दै गए।
जनतालाई ‘स्वयंसिद्ध’ (For granted) मान्ने र चुनावका बेला मात्रै सम्झिने परिपाटीका कारण परिवर्तनका संवाहक मानिएका दलहरूबाटै जनता ठगिएको महसुस गरिरहेका छन्। नतिजास्वरूप, ठूला-ठूला राजनीतिक फेरबदल भए पनि सर्वसाधारणको जीवनस्तरमा कुनै तात्त्विक परिवर्तन आउन सकेन, जसले गर्दा जनमानसमा तीव्र निराशा र आक्रोश व्याप्त छ।
२. राजनीतिक सोचका तीन प्रवृत्तिहरू
वर्तमान नेपाली राजनीतिमा मुख्यतया तीन प्रकारका वैचारिक सोच र प्रवृत्तिहरू टकराइरहेका देखिन्छन्:
- यथास्थितिवादी सोच: हालकै दलाल पुँजीवादी तथा नवउदारवादी व्यवस्थालाई सामान्य शृङ्गारपटार गरी कायम राख्न चाहने सोच।
- पश्चगामी सोच: पुराना र निरंकुश व्यवस्थालाई नै सही ठहर्याउँदै विगततिर फर्किन खोज्ने सोच।
- रूपान्तरणकारी/प्रगतिशील सोच: नेपालको शिक्षा, कृषि, उद्योग, परराष्ट्र र अर्थनीतिमा युगअनुकूल व्यापक परिवर्तन गरी जनहितमा काम गर्न चाहने सोच (जो हाल राजनीतिमा कमजोर र ओझेलमा छ)।
३. पुराना र नयाँ शक्तिहरूको वैचारिक सङ्कट
राजनीतिक दलहरूमा देखिएको विचलनले व्यवस्थामाथि नै प्रश्न खडा गरिरहेको छ:
- पुराना दलहरूको टाटपल्टाई: पुराना दलहरू सिद्धान्त र क्रान्तिकारी आचरण त्यागेर सत्ताको जोडघटाउमा लिप्त छन्। राजनीति केवल संसद, गठबन्धन र चुनाव जित्ने खेलमा सीमित बनेको छ भने सामाजिक परिवर्तनको मूल थलो मानिने ‘सडक सङ्घर्ष’ ओझेल पारिएको छ।
- नयाँ शक्तिहरूको सीमा (रास्वपा आदि): पुराना दलहरूको असफलता र जनआक्रोशको फाइदा उठाउँदै नयाँ शक्तिहरू उदाए पनि उनीहरूमा कुनै स्पष्ट वैचारिक दर्शन, नीतिगत रोडम्याप वा आन्तरिक लोकतन्त्र देखिँदैन। पपुलिज्म (क्षणिक लोकप्रियता), मिडिया स्टन्ट र व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाका कारण यी दलहरूमा पनि द्रुत गतिमा आन्तरिक किचलो र विचलन देखा परेको छ।
- विचारहीन गठबन्धन: निश्चित सिद्धान्त र कार्यक्रमबिना केवल सत्ता जोगाउन वा ढाल्न गरिने गठबन्धनले गर्दा देशमा राजनीतिक अस्थिरता झन् बढेको छ।
४. वर्ग-विभाजन, नीतिगत निरन्तरता र सामाजिक जडता
सरकारमा जो आए पनि विगत ३० वर्षदेखि लागू हुँदै आएका नवउदारवादी र पुँजीवादी नीतिकै निरन्तरतामा बजेट र नीति-कार्यक्रमहरू ल्याइएका छन्। मध्यम वर्ग र पुँजीपति वर्गलाई तुष्ट पार्ने राजनीति हाबी हुँदा वास्तविक गरीब, किसान र मजदुरहरू झन् सीमान्तकृत बनेका छन्। उनीहरूका लागि परिचयपत्र, खाद्यान्न राहत, कर छुट वा सामाजिक सुरक्षाका ठोस नीति लागू हुन सकेका छैनन्।
यसबाहेक, राजनीतिक रूपान्तरण भए पनि सामाजिक र सांस्कृतिक रूपान्तरण हुन सकेको छैन। नेपाली समाज अझै पनि सामन्ती संस्कार, जात व्यवस्था र अन्धविश्वासबाट मुक्त हुन सकेको छैन। भाषणमा प्रगतिशील कुरा गरिए पनि व्यवहार र अनुष्ठानको तहमा ज्ञान, विज्ञान र विवेकद्वारा समाजलाई रूपान्तरण गर्ने प्रयास निकै फितलो छ।
५. सदाचार र नैतिक मूल्यप्रणालीको पुनर्जागरण
राजनीति केवल सत्ता प्राप्तिको माध्यम मात्र होइन, यो निश्चित मूल्य र आचरणद्वारा निर्देशित हुनुपर्छ। बुद्धको सादगी, सूफी तथा सन्न्यास परम्परा, वा विगतका मुक्ति आन्दोलनहरूबाट प्रेरणा लिँदै राजनीतिलाई नैतिक मूल्य र उच्च आचरणसँग जोड्न आवश्यक छ। राष्ट्रिय सदाचार नीति वा राष्ट्रिय सेवा दल जस्ता संयन्त्रमार्फत नागरिक र नेताहरूमा राष्ट्र र जनताप्रतिको दायित्वबोध पुनर्जाग्रित गराउनु आजको आवश्यकता हो।
निष्कर्ष
सिद्धान्तहीन राजनीति, व्यक्तिवादी आकांक्षा र क्षणिक लोकप्रियता (Populism) ले देशको संकट समाधान गर्न सक्दैन। इतिहास पहिलोपटक त्रासदी र दोस्रोपटक प्रहसनमा परिणत हुन्छ भनेझैँ पुराना र नयाँ दुवै थरी नेतृत्वबाट देशले वास्तविक रूपान्तरण पाउन सकेको छैन।
तसर्थ, अब केवल संसद र सत्ताको जोडघटाउमा नझुकी, सडक र सदन दुवै माध्यमबाट जनताका वास्तविक मुद्दा (शिक्षा, कृषि, उद्योग, जनजीविका र सदाचार) उठाउने, कडा क्रान्तिकारी आचरण भएको र स्पष्ट वैज्ञानिक विचारमा आधारित सच्चा रूपान्तरणकारी/प्रगतिशील विकल्प निर्माण गर्नु नै आजको निर्विकल्प बाटो हो।
