नेपालको भूराजनीति र विदेशी हस्तक्षेप
प्रा.डा. युवराज संग्रौलाको विचार समेटिएको यो लेखमा नेपालको भूराजनीति, विकास, र परराष्ट्र नीतिमा भारत र अमेरिकाको हस्तक्षेप, चिनियाँ लगानीको अवरोध, र नेपालकै आन्तरिक कमजोरीहरूको गहन अध्ययन गरी २० बुँदामा विवेचना गरिएको छ।
१. रहस्य – भारतको सुरक्षा चिन्ता
भारतले नेपालको विकास र वैदेशिक लगानी, विशेष गरी चिनियाँ बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (BRI) मार्फतको सहयोगलाई आफ्नो क्षेत्रीय प्रभुत्वमाथिको चुनौती ठान्छ। चीनले नेपालमा गर्ने लगानी र सहयोगलाई भारतले आफ्नो “सुरक्षा खतरा” को बहाना बनाउँछ, मानौँ यहाँ चिनियाँ जनमुक्ति सेना नै भित्रिएको छ। तर, भारतले आफ्नो अर्थतन्त्रमा खर्बौँ डलरको चिनियाँ लगानी भित्र्याएर औद्योगिक र प्राविधिक विकास गरिरहेको छ। यो दोहोरो मापदण्डले भारतको नियतलाई उजागर गर्छ।
उदाहरणका लागि, सन् २०१५ को नाकाबन्दी, मधेसी आन्दोलनलाई उक्साएर संविधान जलाउने कार्य, राजावादी समूहहरूलाई उचालेर संविधानविरोधी गतिविधि, र कालापानी, लिपुलेक, लिम्पियाधुरा क्षेत्र कब्जा गरी नक्कली नक्सा जारी गर्नु भारतको विस्तारवादी नीतिको हिस्सा हो। प्रा.डा. युवराज संग्रौलाले नेपालले आफ्नो राष्ट्रहितमा चिनियाँ सहयोग उपयोग गरेर स्वतन्त्र कूटनीति अपनाउनुपर्ने सुझाव दिन्छन्, जसले नेपाललाई
आर्थिक र भूराजनीतिक रूपमा सशक्त बनाउन सक्छ।
२. धुलिखेल-सिन्धुली सडकको रहस्य
धुलिखेल-सिन्धुली-बर्दिबास सडक परियोजना, जापान अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नियोग (JICA) को सहयोगमा रणनीतिक सडकको रूपमा डिजाइन गरिएको थियो, तर भारतको भूराजनीतिक दबाबले यो परियोजना सानो र कामचलाउ सडकमा सीमित भयो। यो सडकले नेपालको पूर्वी भेगलाई चीनको बजारसँग जोडेर भारतको व्यापारिक एकाधिकारलाई चुनौती दिन सक्थ्यो। नेपालका नेताहरूको असक्षमता र दलगत स्वार्थका कारण यस्ता परियोजनाहरू सिकार भइरहेका छन्। संग्रौलाले राष्ट्रिय हितमा आधारित नीति बनाएर दातृराष्ट्रहरूको प्राविधिक र आर्थिक सहयोग उपयोग गर्नुपर्नेमा जोड दिन्छन्।
३. अरुण तेस्रोमा अवरोध
अरुण तेस्रो जलविद्युत् आयोजना (९०० मेगावाट) मा भारतको सतलज जलविद्युत् निगम (SJVN) ले नियन्त्रण कायम गरेको छ। भारतले ढिलासुस्ती मात्र होइन, यस्ता परियोजनाहरूमा कडा सर्तहरू राख्दै आएको छ। चिनियाँ सहयोगमा निर्मित जलविद्युत् आयोजनाहरूको विद्युत् बिक्रीमा भारतको अवरोधले नेपालको विकासमा बाधा पुर्याइरहेको छ। संग्रौलाले BRI परियोजनाहरूलाई उपयोग गरेर स्वायत्तता कायम गर्नुपर्ने बताउँछन्।
४. पूर्वाधारमा सन्त्रास
हुलाकी सडक निर्माणमा भारतको ढिलासुस्ती र केरुङ-काठमाडौँ रेल सञ्जाल निर्माणमा भारतको अवरोधले ठूलो प्रभाव पारेको छ। भारतले चिनियाँ सहयोगलाई “सुरक्षा चुनौती” को बहाना बनाएर यी परियोजनाहरूलाई कमजोर बनाउँदै आएको छ । नेपालको कमजोर कुटनिती, असक्षमता र दलगत स्वार्थले यस्ता परियोजनाहरूलाई अघि बढ्न दिएका छैनन्। संग्रौलाले राष्ट्रिय एकता, BRI परियोजनाहरू, र वैकल्पिक साझेदारहरूसँगको सहकार्यलाई जोड दिदै आएका छन।
५. नेपाली रेल सञ्जाल
भारतले जनकपुर-जयनगर रेल सञ्जालमा सहयोग गरे पनि, केरुङ-काठमाडौँ जस्ता नेपाल-चीन रेल परियोजनाहरूलाई “चिनियाँ प्रभाव” को बहाना बनाएर अवरोध गर्छ। यो रणनीति नेपाललाई भारत-केन्द्रित यातायात सञ्जालमा सीमित राख्ने र चिनियाँ बजारसँगको सम्बन्ध कमजोर बनाउने उद्देश्यले प्रेरित छ। संग्रौलाले BRI परियोजनाहरू उपयोग गरेर स्वतन्त्र यातायात सञ्जाल विकास गर्नुपर्ने मत राख्दै आएका छन।
६. नेपालमा औद्योगिक विकास आतंक
सन् २०१५ (बीस २०७२ ) मा जारी नेपालको गणतान्त्रिक संविधानबाट आफ्नो स्वार्थ पूरा नभएको आक्रोशमा भारतले संविधान जलाउने समूहलाई प्रवर्द्धन गर्ने देखि मधेसी आन्दोलन चर्काएर नाकाबन्दीमार्फत नेपाललाई पुनः नियन्त्रणको प्रयास गरेको थियो। नेपालमा चिनियाँ लगानीलाई “सुरक्षा खतरा” को बहाना बनाएर रोक्न उद्यत भारत आफैँले चिनियाँ लगानी भित्र्याएर आफ्नो अर्थतन्त्र बलियो बनाइरहेको छ। संग्रौलाले भारतीय एकाधिकार तोड्दै वैकल्पिक बजारहरूसँग व्यापारिक सम्बन्ध विस्तार गर्नुपर्ने सुझाउँने गरेका छन्
७. भारतको क्षेत्रीय प्रभाव र रणनीति
भारतको अवरोधकारी नीति—सन् २०७२ को नाकाबन्दी, मधेस आन्दोलन, राजावादी समूहहरूलाई उचाल्ने कार्य, कालापानी कब्जा, र चिनियाँ लगानीमा अवरोधले—नेपालको विकास र अखण्डतामा चुनौती खडा गरेको छ। नेपालको कूटनीति भारत, अमेरिका, र कहिलेकाहीँ चीनलाई खुशी पार्नमै सीमित छ। संग्रौलाले भारत, चीन, र अमेरिकासँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम गरी BRI परियोजनाहरूलाई उपयोग गर्नुपर्ने बताउँने गरेकाछन।
८. अमेरिकी भन्सार नीति- नेपालको अवसर
अमेरिकाले भारत र चीनलगायतका देशहरूमाथि उच्च भन्सार र प्रतिबन्ध लगाएर विश्व व्यापारमा अवरोध सिर्जना गरेको छ। यो नीतिले नेपालमा विदेशी लगानीको सम्भावना ह्वात्तै बढाएको छ। चिनियाँ लगानी भित्र्याएर उत्पादन बढाउन सके नेपालले यो अवसरको लाभ लिन सक्थ्यो। चिनियाँ बजार र BRI परियोजनाहरूलाई उपयोग गरेर वैकल्पिक व्यापारिक अवसरहरू सिर्जना गर्नुपर्ने संग्रौला सुझाउँछन्।
९. नेपालको परराष्ट्र नीति: स्वार्थ र सन्तुलन
नेपालको परराष्ट्र नीति कहिले भारत, अमेरिका, र कहिलेकाहीँ चीनलाई खुशी पार्नमै केन्द्रित छ, जसले राष्ट्रिय हितलाई कमजोर बनाएको छ। नेपालको कूटनीतिक क्षमताले यस्ता हस्तक्षेपहरूलाई परास्त गर्न सक्नुपर्छ। तटस्थता कायम राख्दै सन्तुलित सम्बन्ध र चिनियाँ सहयोग उपयोग गर्नुपर्ने संग्रौला बताउँछन्।
१०. अवसर र चुनौती?
अमेरिका, चीन, र भारतबीचको भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाले नेपाललाई अवसर र चुनौती दुवै दिन्छ। BRI परियोजनाहरूले नेपाललाई भारतीय घेराबाट माथि उठाएर चिनियाँ बजारसँग जोड्ने अवसर दिन्छ। चिनियाँ सहयोगलाई प्राथमिकता दिँदै सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्नुपर्ने संग्रौला बताउँछन्।
११. नेकपा एकीकृत समाजवादीको कलह
नेकपा एकीकृत समाजवादीमा झलनाथ खनाल र माधवकुमार नेपालबीचको विवादले पार्टीको एकता कमजोर बनाएको छ। यो आन्तरिक कमजोरीले वामपन्थी आन्दोलनलाई कमजोर बनाएको छ। समाजवादलाई मार्गदर्शन मान्ने लोकतन्त्रबादिहरुको एकता कायम गर्नुपर्ने संग्रौला सुझाउँछन्।
बामदेव गौतमको नेकपा एमालेमा जिम्मेवारी नपाएको असन्तुष्टि व्यक्तिगत महत्वाकाङ्क्षा र रणनीतिक खेलको मिश्रण हो। गौतमलाई जनहित र वामपन्थी आदर्शमा केन्द्रित रहन संग्रौला सुझाउँछन्।
१२. प्रा.डा. संग्रौलामाथिको परस्पर विरोधी लाञ्छना
संग्रौलामाथि लगाइएका परस्पर विरोधी आरोपहरू उनको वैज्ञानिक दृस्टिकोण, भौतिकवादी विचार र राष्ट्रवादी अभियानलाई दबाउन साम्राज्यवादी र रूढिवादी शक्तिहरूको षड्यन्त्र हुन बन्ने बिज्ञहरुको निस्कर्ष छ। जनवादी भनिएका शक्तिहरूको समेत सङ्कास्पद भूमिकाले संग्रौलाको अभियानलाई कमजोर बनाएको छ।
नेपालका कम्युनिस्टहरूले एउटै लक्ष्य बोके पनि, उनीहरूबीचको अनावश्यक मतभेद रहस्यमय र हानिकारक छ। यो मतभेदले वामपन्थी आन्दोलनलाई कमजोर बनाएर जनताको विश्वास गुम्ने जोखिम छ। संग्रौलाले कम्युनिस्टहरूलाई वैज्ञानिक समाजवाद र जनहितमा एकजुट हुन सुझाउँदै आएका छन्।
१३. संग्रौलाको आक्रामक स्वभाव
संग्रौलाको आक्रामक, वस्तुनिष्ठ, भौतिकवादी, र निर्भीक स्वभाव नै उनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। तर, यही स्वभावले साम्राज्यवादी र रूढिवादी शक्तिहरूलाई असहज बनाउँदा आक्रमणको सिकार भइरहेका छन्।
संग्रौलाको वैज्ञानिक भौतिकवादी विचारले राजावादी समूहहरूको सामन्ती संरचनालाई चुनौती दिन्छ। भारतले विगतमा मधेसी आन्दोलन र हाल राजावादी समूहहरूलाई उचालेर संविधानविरोधी गतिविधिहरूलाई प्रोत्साहन गरेको मानिन्छ ।
१४. अमेरिकी साम्राज्यवाद र भारतीय विस्तारवाद
संग्रौलाले अमेरिकी साम्राज्यवाद र भारतीय विस्तारवादको खुलेरै विरोध गर्दै आएका छन्। सन् २०१५ को नाकाबन्दी, कालापानी कब्जा, र चिनियाँ सहयोग-लगानीमा अवरोधले यी शक्तिहरूको नियत उजागर गर्छ।
सन् २०१५ ( बीस २०७२) मा भारतले गरेको नाकाबन्दीमा चीनले नेपाललाई खुलेर साथ दिएको थियो। BRI परियोजनाहरूले आर्थिक र पूर्वाधार विकासमा अवसर दिन्छ। संग्रौलाले चीनसँगको सहकार्यलाई प्राथमिकता दिँदै सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्नुपर्ने बताउँछन्।
अमेरिकामा सुरु भएको आन्तरिक कलह र उसको भूराजनीतिक प्रभावमा आएको कमीले नेपाललाई स्वतन्त्र कूटनीतिको अवसर बढाएको छ।
१५. नेपाल राष्ट्र बैंक र चिनियाँ प्रभाव
नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापनामा चिनियाँ योगदानलाई अवमूल्यन गर्दै नेपाल विश्व बैंक र IMF को महँगा ऋण लिन बाध्य वा लालायित छ। भारत र अमेरिकाको दबाबले चिनियाँ सहयोग उपयोग गर्न नसक्नुले स्वतन्त्र आर्थिक नीतिको दयनीयता प्रदर्शन गरेको छ।
चिनियाँ उत्पादनले विश्व बजार कब्जा गरेको छ, तर ट्रेडमार्क अमेरिकी कम्पनीहरूको हातमा छ।
१६. अमेरिकी प्रजातन्त्रको दोहोरो चरित्र
अमेरिका प्रजातन्त्रको उदाहरण बन्न रुचाउँछ, तर मानव अधिकार र प्रजातान्त्रिक मूल्य-मान्यताको बलि चढाउँदै विश्वभरि युद्ध चर्काएर हतियार व्यापार गर्नु उसको मुख्य ध्येय हो।
हृदयेन्द्रको जुम्ला भ्लगले ग्रामीण समस्या र जुम्लाको भौगोलिकतालाई उजागर गरे पनि व्यक्तिगत ब्रान्डिङमार्फत सामन्ती वंशको शासन-संस्कारलाई स्थापित गर्नमा केन्द्रित हुनुले आलोचना बढाएको छ।
१७. केपी ओलीको भारत भ्रमण
केपी ओलीको भारत भ्रमणले अवसर र चुनौती पैदा गरेको छ। भारतले चिनियाँ सहकार्य र सहयोग रोक्न दबाब दिने देखि आफ्ना सर्तहरू पूरा नभए अपमान गर्ने सम्मको हर्कत गर्न सक्छ। त्यसो त बिगतमा गरिएका भ्रमणहरु अर्थहिन रहनु मात्र हैन कैयौ रास्ट्रघातका दुर्घटना बेहोरेका नेपाली जनतालाई हरेक इण्डिया भ्रमणले त्रास पैदा गर्ने गरेको छ ।
विद्यादेवी भण्डारी र केपी ओलीबीचको तनावले एमालेलाई अस्थिर मात्र बनाउँदैन, यस्ता विग्रहले संविधानले परिकल्पना गरेको समाजवाद नै असम्भव तुल्याउन सक्छ।
१८. भारतको अवरोध र हिंसक तत्वहरूलाई संरक्षण
भारतले नाकाबन्दी, मधेसी आन्दोलन, राजावादी समूहहरूलाई उचाल्ने कार्य, कालापानी कब्जा, र चिनियाँ लगानीमा अवरोधमार्फत नेपालको विकास र अखण्डतामा बाधा पुर्याएको छ। संग्रौलाले राष्ट्रिय एकता र स्वतन्त्र कूटनीति अपनाउनुपर्ने बताउँछन्।
गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भारतको अवरोधकारी भूमिका स्पष्ट छ। भारतले “सुरक्षा चिन्ता” को बहाना बनाएर यी विमानस्थलहरूको व्यावसायिक सञ्चालनमा अवरोध गरेको छ। संग्रौलाले यस्ता परियोजनाहरूलाई क्षेत्रीय कनेक्टिभिटीको आधार बनाएर चिनियाँ र अन्य वैकल्पिक साझेदारहरूसँग सहकार्य गर्नुपर्ने सुझाउँछन्।
१९. सांस्कृतिक क्रान्तिको अभाव र सामाजिक रूढिवाद
नेपालमा सांस्कृतिक क्रान्तिको अभावले रूढिवाद र अन्धविश्वास हटाउन नसकेको हो। संग्रौलाले सांस्कृतिक क्रान्तिमार्फत सामाजिक चेतना र वैज्ञानिक सोच प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने जोड दिन्छन्।
नेपालको जलस्रोतमा भारतको नियन्त्रण र अवरोध लामो समयदेखिको समस्या हो। संग्रौलाले जलस्रोतको स्वतन्त्र उपयोग र चिनियाँ सहयोगमार्फत ऊर्जा क्षेत्रमा स्वायत्तता कायम गर्नुपर्ने सुझाउँछन्।
२०. नेपालको भूराजनीतिक रणनीति र संग्रौलाको मार्गदर्शन
नेपालको भूराजनीतिक अवस्थाले भारत, चीन, र अमेरिकासँग सन्तुलित सम्बन्धको माग गर्छ। संग्रौलाले BRI परियोजनाहरूलाई उपयोग गरेर स्वतन्त्र कूटनीति र आर्थिक स्वायत्तता कायम गर्नुपर्ने जोड दिन्छन्। उनको दृष्टिकोणले नेपाललाई क्षेत्रीय शक्तिको खेलमा स्वतन्त्र र सशक्त बनाउन सक्छ।
निष्कर्ष
भारत र अमेरिकाले चिनियाँ लगानीलाई “सुरक्षा खतरा” को बहाना बनाएर नेपालको विकासमा अवरोध गर्छन्, तर आफ्नो अर्थतन्त्रमा चिनियाँ लगानी र उत्पादन उपयोग गर्छन्। नेपालका नेताहरूको असक्षमता, दलगत स्वार्थ, र कम्युनिस्टहरूबीचको मतभेदले यस्ता चुनौतीहरूको सामना गर्न नसकेको छ। संग्रौलाको वैज्ञानिक समाजवादी, राष्ट्रवादी, र समावेशी दृष्टिकोणले BRI, राष्ट्रिय एकता, र स्वतन्त्र कूटनीतिमार्फत नेपाललाई समृद्ध बनाउन मार्गदर्शन गर्छ।
स्रोत
प्रा. डा. युवराज संग्रौलाद्वारा लिखित पुस्तक, लेख, रचना, र अन्तर्वार्ता, र उनका सार्वजनिक विचारलाई आधार बनाएर यो लेख तयार गरिएको हो।
