विकास, चेतना र सामाजिक एकताको पुनरावलोकन: नेपालको सन्दर्भ
काठमाडौँ स्कूल अफ लजस्ता विश्व-प्रसिद्ध कलेजका संस्थापक प्रा.डा. युवराज संग्रौलाले स्वदेशमै कानुन संकायमा गुणस्तरीय र प्रतिस्पर्धी शिक्षाको प्रारम्भ गरे। उक्त गैर-नाफामूलक कलेजलाई आजसम्म सफलतापूर्वक सञ्चालन गरी राष्ट्रलाई योगदान पुर्याइरहेका प्रख्यात विचारक, लेखक तथा विज्ञ-विश्लेषक संग्रौलाले प्रायः राष्ट्रिय महत्व, हित र सरोकारका विषयमा अभियान सञ्चालन गर्दै आएका छन्। चीन, रुस, भारतलगायत संसारका कैयौँ प्रतिष्ठित कलेजहरूमा अध्यापन गराउँदै आएका संग्रौला नेपाली भएको नाताले नेपालको शिर ठाडो पारेका छन्।
भौतिक बिकाशले मात्र नागरिकहरुलाई समग्र सुख दिदैन । यसर्थ विकास केवल भौतिक विस्तार र वृद्धिमा मात्र सिमित सीमित नभई चेतना र चिन्तनको उद्भव र उन्नयनमा आधारित हुनुपर्छ भन्ने मान्यता स्थापित हुन सकेको पाईदैन। नेपालको वर्तमान विकासको दिशाले भौतिक समृद्धिलाई अधिक प्राथमिकता दिँदा सामाजिक, सांस्कृतिक, र पर्यावरणीय सन्तुलनलाई बेवास्ता गरेको आभास हुँदै आएको छ । यो लेखमा नेपालको विकास, सामाजिक एकता, र सांस्कृतिक विविधताको सन्दर्भमा गहिरो विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ।
विकासको गलत परिभाषा र यसका परिणामहरू
संग्रौलाले विकासलाई ठूला सडक, अग्ला भवन, र आधुनिक सहरहरूको निर्माणमा सीमित गरिएकोमा गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। विगत ७० वर्षमा नेपालले भौतिक समृद्धिमा ठूलो फड्को मारेको छ—हातहातमा मोबाइल फोन, सडकमा लाखौं गाडी, सडक, पुल, एयरपोर्ट लगायतका ठूला संरचनाहरूले यो प्रगतिलाई देखाउँछन्। तर, यो विकासले हाम्रो भूबनोट, आवश्यकता, र सांस्कृतिक मूल्यहरूलाई बेवास्ता गरेको छ। परिणामस्वरूप, नेपाली समाजमा गहिरो संकट निम्तिदै त छैन ? यस तर्फ राज्य,अध्यता, खोजकर्ता र अनुसन्धानकर्ताहरु किन बेखबर छन ?
- सामाजिक विखण्डन र मूल्यको ह्रास: भौतिक समृद्धिको पछाडि लाग्दा नेपाली समाजमा अश्लीलता, क्रोध, घृणा, र अपराधजस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिहरू बढेका छन्। मोबाइल फोन र प्रविधिको व्यापकताले सूचना र सम्पर्कको सुविधा त दिएको छ, तर यिनले सामाजिक सम्बन्ध र पारिवारिक एकतालाई कमजोर बनाएका छन्। परिवारहरू विखण्डित हुँदैछन्, र विदेश पलायनको लहरले सामाजिक संरचनालाई थप कमजोर बनाएको छ।
- शिक्षाको वर्गविभाजन: नेपालका स्कूलहरूमा लाखौं बालबालिका पढिरहेका छन्, तर शिक्षा प्रणालीले वर्गविभाजनलाई बढावा दिएको छ। यो प्रणाली उत्पादनमुखी र सिर्जनशील नभएर केवल डिग्री र रोजगारीको साधनमा सीमित भएको छ। शिक्षाले व्यक्तिमा श्रम, सिर्जनशीलता, र सामाजिक दायित्वको चेतना जगाउन नसक्दा देशभक्ति र सामाजिक एकता कमजोर भएको छ।
- रैथाने संस्कृति र पर्यावरणको विनाश: भौतिक विकासको होडमा रैथाने संस्कृति र पर्यावरणको इकोलोजी भत्किएको छ। नेपाली समाजमा निराशा रोगको रूपमा फैलिएको छ, जसले भ्रामक सपना (युटोपिया), आत्मरति (नार्सिसिजम), र सामाजिक हत्याजस्ता प्रवृत्तिहरूलाई जन्म दिएको छ। यसले समाजवाद, श्रमजीवी, र पर्यावरणलाई संकटमा पारेको छ।
- व्यक्तिवाद र उपभोक्तावादको उदय: भौतिक विकासको एकल दृष्टिकोणले व्यक्तिवाद, उपभोक्तावाद, पलायनवाद, र अराजकतालाई मौलाउन दिएको छ। उत्पादन र श्रमप्रतिको उदासीनताले समाजमा आत्मनिर्भरताको भावना हराउँदै गएको छ।
“विकास भौतिक समृद्धिको बिस्तारमा मात्र सिमित रहँदा, मानिसको उत्पादन, श्रम र सिर्जनाप्रतिको चेतना र चिन्तन झनझन ह्रास हुँदै गएको छ।”
चेतना र चिन्तनको महत्व
संग्रौलाको विचारमा चेतना र चिन्तन विकासको आत्मा हुन्। यिनले विकासलाई भौतिक विस्तारबाट हटाएर मानवीय र प्राकृतिक सन्तुलनमा आधारित बनाउँछन्।
- सामाजिक एकता र परस्पर निर्भरता: चेतनाले व्यक्तिहरूबीच परस्पर निर्भरता र सामाजिक ऐक्यबद्धता निर्माण गर्छ। चिन्तनले सामाजिक मूल्य, सहकारिता, र सद्भावलाई प्रोत्साहन गर्छ, जसले समाजमा क्रोध, घृणा, र विखण्डनलाई कम गर्छ।
- शिक्षाको जीवन उपयोगिता: चेतना र चिन्तनले शिक्षालाई उत्पादनमुखी र सिर्जनशील बनाउँछ। यस्तो शिक्षाले व्यक्तिलाई श्रम, सिर्जना, र आत्मनिर्भरतातर्फ डोर्याउँछ, जसले सामाजिक र आर्थिक उन्नति सम्भव बनाउँछ।
- संस्कृति र पर्यावरणको सन्तुलन: चेतनाले रैथाने संस्कृतिको संरक्षण गर्छ, र चिन्तनले पर्यावरण र भौतिक समृद्धिबीच सन्तुलन कायम गर्छ। यसले दीर्घकालीन र समावेशी विकासको आधार तयार गर्छ।
सांस्कृतिक विविधता र सामाजिक एकता
नेपालको सांस्कृतिक विविधता यसको अमूल्य सम्पदा हो। विभिन्न जातजाति, धर्म, र परम्पराहरूले नेपाली समाजलाई समृद्ध बनाएका छन्। तर, भौतिक विकासको होडमा यी विविधताहरू लोप हुँदैछन्।
- सांस्कृतिक विविधताको भूमिका: सांस्कृतिक विविधताले सामाजिक एकता र परस्पर निर्भरतालाई बलियो बनाउँछ। यो विविधताले रैथाने पहिचान र इतिहासलाई जीवन्त राख्छ। यो विकासलाई मानवीय र पर्यावरणीय दृष्टिकोणबाट सन्तुलित बनाउन सहयोग गर्छ।
- सामाजिक एकताको महत्व: सामाजिक एकताले समाजमा सहिष्णुता, सद्भाव, र सहकार्यलाई बढावा दिन्छ। यो एकताले व्यक्तिवाद, उपभोक्तावाद, र निराशालाई कम गर्छ। एकताबद्ध समाजले उत्पादनमुखी र सिर्जनशील विकासलाई सम्भव बनाउँछ।
समाधानका उपायहरू
नेपालको विकासलाई सही दिशामा लैजान संग्रौलाले निम्न समाधानहरू सुझाएका छन्:
- उत्पादन र सिर्जनामुखी विकास: विकासलाई भौतिक विस्तारबाट हटाएर उत्पादन र सिर्जनशीलतामा केन्द्रित गर्नुपर्छ। यसले आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्छ।
- शिक्षाको पुनर्संरचना: शिक्षालाई उत्पादनमुखी, सिर्जनशील, र सांस्कृतिक रूपमा समावेशी बनाउनुपर्छ। यसले श्रम, सामाजिक दायित्व, र देशभक्तिलाई प्रोत्साहन गर्छ।
- सांस्कृतिक र पर्यावरणीय संरक्षण: रैथाने संस्कृति र पर्यावरणको संरक्षण गर्न सांस्कृतिक उत्सव, संग्रहालय, र शिक्षण कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ।
- सामाजिक संवाद र सहभागिता: विभिन्न समुदायबीच संवाद र सहकार्यका अवसरहरू सिर्जना गरेर सांस्कृतिक समझदारी र सामाजिक एकता बढाउनुपर्छ।
- आत्मनिर्भर नीति: उपभोक्तावादलाई आत्मनिर्भरतामा रूपान्तरण गर्नुपर्छ। भौतिक निर्माणलाई सुगम बनाउँदै पर्यावरण र संस्कृतिसँग सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ।
- यथार्थमा आधारित नेतृत्व: भ्रामक सपना र विदेशी नमूनाहरूको अन्धानुकरणबाट बाहिर निस्केर नेपालको सन्दर्भमा यथार्थपरक नीति र नेतृत्व आवश्यक छ।
नेपालको विकासलाई भौतिक विस्तारबाट हटाएर चेतना, चिन्तन, र सांस्कृतिक विविधतामा आधारित बनाउन जरुरी छ। सामाजिक एकता र रैथाने संस्कृतिको संरक्षणले मात्र समाजमा निराशा, व्यक्तिवाद, र अराजकतालाई न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। उत्पादनमुखी शिक्षा, आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र, र सन्तुलित विकास नीतिमार्फत नेपालले दिगो र समावेशी प्रगति हासिल गर्न सक्छ। संग्रौलाको विचारले हामीलाई भ्रमबाट बाहिर निस्केर यथार्थमा आधारित बाटोमा हिँड्न प्रेरित गर्छ।
हामीले विकासलाई केवल भौतिक संरचनामा होइन, मानिसको चेतना, सामाजिक एकता, र सांस्कृतिक विविधतामा देख्नुपर्छ। यही नै नेपालको साँचो समृद्धिको बाटो हो।
