१. धर्मको वास्तविक मर्म र सत्ताको ‘अधर्म’
वास्तविक धर्म वा अध्यात्मको मौलिक मर्म भनेको इमान, परस्पर सम्मान, करुणा, भाइचारा र निःस्वार्थ प्रेम हो। तर, जब धर्मलाई घृणा, साम्प्रदायिक विद्वेष, हिंसा र बेइमानीको आवरण ओढाइन्छ, तब त्यसले आफ्नो मानवीय स्वरूप गुमाउँछ। धर्मको नाममा नियोजित र रणनीतिक रूपमा समाजमा भय (Fear) र भ्रम (Illusion) पैदा गरी शासन सत्ता कब्जा गर्ने वा सत्ता टिकाइराख्ने समूह नै वास्तवमा ‘अधर्मी’ र समाज बिकाशका मुख्य बाधक हुन्।
सत्ता र स्वार्थको खेलमा लिप्त शासक र राजनीतिज्ञहरूले धर्मलाई आस्थाको विषय रहन नदिई जनतालाई नियन्त्रण गर्ने र विवेकहीन बनाउने हतियारका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्।
“धर्म सर्वसाधारणका लागि सत्य, बुद्धिमानका लागि असत्य र शासकहरूका लागि उपयोगी हतियार हुन्छ।” — सेनेका (रोमन दार्शनिक)
२. धार्मिक व्यापार, महामानव बन्ने होड र ईश्वरको अस्तित्वबारे
धर्मको नाममा कसैलाई राजनीतिक र सामाजिक शक्ति आर्जन गर्नु छ, कसैलाई आफूलाई ‘महामानव’ र अन्य सर्वसाधारणलाई निम्नकोटिको’मामुली प्राणी’का रूपमा स्थापित गर्नु छ, त कसैलाई धर्मकै आवरणमा असीमित आर्थिक सम्पत्ति थुपार्नु छ।
यदि धार्मिक संस्थाहरू र धर्मका ठेकेदारहरूको नियत सफा हुन्थ्यो भने—उनीहरूले समाजमा व्याप्त विभेद, छुवाछूत, अन्याय, अपमान, घृणा, अशान्ति र गरिबी उन्मूलन तथा वैज्ञानिक शिक्षाको विकासमा कति त्याग गरे? के उनीहरूले आफूलाई कहाँ सम्पत्तिविहीन र त्यागी बनाए त? सधैँ मन्दिर, मस्जिद, चर्च वा अन्य धार्मिक अनुष्ठानहरूमा समय बिताउनेहरू नै किन शक्ति संघर्ष, आर्थिक घोटाला र विभिन्न सामाजिक अपराधमा संलग्न छन्?
यदि दुष्ट, पापी र दुर्जनहरूलाई कुनै अदृश्य ईश्वर वा दैवी शक्तिले नै ‘भस्म’ गर्ने वा सजाय दिने हुन्थ्यो भने—
- राज्य र समाजले सेना, प्रहरी, कानुन र अदालत जस्ता भौतिक संरचना किन खडा किन गर्नु पर्थ्यो?
- नेपालमा राणातन्त्र र शाहवंशीय राजा-महाराजाहरूको पालामा, जतिबेला धार्मिक सत्ता र दैवी अधिकारकै आवरणमा शासन चलाइन्थ्यो, सत्ता हत्याउन आफ्नै दाजुभाइ, भाइभारदार, काका, मामा र सहकर्मीहरूको सामूहिक हत्या (दरबारिया काण्डहरू) गरियो; तर ती अपराधीहरू किन कुनै पाप वा दण्डले भस्म वा खरानी भएनन् कारण किन खोजिएन?
- छिमेकी मुलुक भारतमा मोदी सरकारको संरक्षण र उक्साहटमा अल्पसङ्ख्यक र बहुजन, हिन्दु र मुस्लिमका नाममा धार्मिक हिंसा तथा साम्प्रदायिक अपराधहरू चलाईरहदा ती दुष्कर्म गर्ने सत्ताका मसिहाहरूलाई तथाकथित ‘भगवान्’ले किन सजाय दिएनन्?
यसको अर्थ ती शासक वा साम्प्रदायिक अपराधीहरू सही थिए भन्ने कदापि होइन। बरु, उनीहरूले नै धर्मको आवरणमा आफ्ना अपराधहरूलाई ‘मुक्ति वा धर्मरक्षाको अभियान’ भन्दै भ्रम स्थापित गरे। शासकहरूले आफैँ यस्तो रीति, परम्परा र कानुनी संरचना निर्माण गरेका थिए, जसले नागरिकलाई उनीहरूको विरोध गर्ने र सजाय दिने चेतनाबाट टाढा राख्यो र शासकहरूलाई सजायको दायराभन्दा माथि राख्यो। अहिले हिन्दु र स्लाम , छुत र अछुतको नाममा बिभाजन गरेर सत्ता चलैइरहेका कथित भारतिय सासकहरुले भविस्यमा हिन्दु मात्र रहने भारत बनाए पछि जात, लिग, या जे गरेर सत्तामा टिक्न सहज हुन्छ त्यही गर्ने छन । उनिहरुको लालचको निर्णयले समाजममा अदिमकालिन मारामारको सिर्जना गर्ने छ ।
“संसारमा दुःख र अन्याय हुनु र ईश्वर मौन रहनुले कि त ईश्वरको अनुपस्थितिलाई जनाउँछ, कि त उनको असक्षमतालाई।” — डेभिड ह्युम (दार्शनिक)
३. विश्व प्रसिद्ध बिद्वानहरु के भन्छन? उनिहरुका प्रमाणित विचारहरू
विश्वका महान् दार्शनिक, वैज्ञानिक र क्रान्तिकारीहरूले धार्मिक अन्धविश्वास, ईश्वरको काल्पनिक अवधारणा र शासक वर्गको धार्मिक दोहनमाथि ऐतिहासिक र सशक्त प्रहार गरेका छन्:
क) सुकरात (Socrates)
- “तर्क र परीक्षण बिनाको अन्धविश्वास बोकेर बाँच्नुको कुनै अर्थ छैन।”
- “मेरो मार्ग कुनै अन्धविश्वास वा स्थापित देवताहरूको पूजा होइन, केवल तर्क, विवेक र नैतिक सत्यको खोज हो।”
ख) कार्ल मार्क्स (Karl Marx)
- “मानिसले ईश्वरको सिर्जना गरेको हो, ईश्वरले मानिसलाई होइन।”
- “धर्म जनताका लागि अफिम हो, जसले मानिसलाई वास्तविक समस्याबाट विमुख गराएर काल्पनिक दुनियाँमा भुलाइराख्छ।”
ग) भगत सिंह (Bhagat Singh)
- “ईश्वरमाथिको अन्धविश्वास कायरता र कमजोर चेतनाको उपज हो।”
- “कुनै पनि विचार वा विश्वासलाई तर्क र परीक्षणको कसिमा नराखी अन्धभक्त भएर स्वीकार गर्नु चेतनाको मृत्यु हो।”
घ) तथागत गौतम बुद्ध (Gautam Buddha)
- “कुनै अदृश्य शक्ति वा परम्पराको भर नपर, आफ्नो प्रकाश आफैँ बन (अप्प दीपो भव)।”
- “तर्क र परीक्षण नगरी कुनै पनि कुरालाई केवल परम्परा, धर्म वा पुस्तकमा लेखिएकै आधारमा स्वीकार नगर।” (कालामा सुत्त)
ङ) स्टीफन हाकिङ (Stephen Hawking)
- “यो ब्रह्माण्ड चलाउन कुनै ईश्वर चाहिँदैन, विज्ञानका नियमहरू नै काफी छन्।”
- “म मृत्युपछिको काल्पनिक स्वर्ग वा नर्कमा विश्वास गर्दिनँ; मानव मस्तिष्क एउटा कम्प्युटर जस्तै हो जसले पाटपुर्जा बिग्रिएपछि काम गर्न छाड्छ।”
४. दक्षिण एसियाली भूराजनीति र इसाई धर्म-व्यापार
नेपाल र सिङ्गो दक्षिण एसियाली भूराजनीतिमा हिन्दु धर्मको नाममा साम्प्रदायिक राजनीति गर्ने ‘कट्टर हिन्दुवादी/फासीवादी’ र तिनका नीतिगत/सामाजिक कमजोरीहरूको फाइदा उठाउँदै प्रलोभन र गरिबीको जालो फिजाउने ‘इसाई धर्म-व्यापारी’ हरू एकापसमा जोडिएका छन्। यी दुवै प्रवृत्ति आजको समाजका मुख्य वैचारिक र सामाजिक दुस्मन हुन्।
एउटा पक्षले बहुसङ्ख्यक जनतालाई धार्मिक अन्धता, जात व्यवस्था र रुढिवादमा राखेर शोषण गर्छ भने अर्को पक्षले त्यही गरिबी र चेतनाहीनताको व्यापार गर्दै सामाजिक-सांस्कृतिक तानाबाना भत्काउँछ। यी दुवैको मूल ध्येय जनतालाई वैज्ञानिक चेतना र वास्तविक अधिकारबाट विमुख गराउनु हो।
५. ‘ग्रहण’ लाग्नुको बिज्ञान र धर्मिक अन्धविश्वास
धर्म-व्यापारी र शासकहरूले हरेक प्राकृतिक घटना र सामाजिक समस्यालाई धर्मको पगरी गुथाएर वैज्ञानिक अनुसन्धान र खोजमा गम्भीर बाधा पुर्याएका छन्। यस्ले गर्दा बिस्वमा सैन्य शक्ति, उत्पादन र आबिस्करको बालमा ठूलो निर्यातकर्ता भएर एकछत्र राज गरिरहेको अमेरिकालाई सहज थियो । चिनमा जनबादी गणतन्त्र अथापना यता धर्मलाई राजनितिबाट अलग गरेर बिज्ञानलाई राजनिती र समाजको आधार बनाएपछि उस्को बिकासले सिखर चुमेको छ ।
उदाहरणका लागि, खगोलीय संरचना अनुसार सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमा एउटै सिधा रेखामा पर्दा चन्द्रमाले सूर्यको प्रकाश पृथ्वीमा आउन छेकिदिँदा सूर्य ग्रहण लाग्छ। त्यसैगरी, सूर्य र चन्द्रमाको बीचमा पृथ्वी आउँदा सूर्यको प्रकाश चन्द्रमासम्म पुग्न नपाएर चन्द्र ग्रहण लाग्छ। यो सौर्यमण्डलको पूर्णतः प्राकृतिक, भौतिक र वैज्ञानिक नियम हो।
विज्ञानले यस तथ्यलाई सिद्ध गरेपछि विकसित देशहरूले अन्तरिक्ष र ब्रह्माण्डको खोजमा नयाँ युगको सुरुवात गरे। तर, हाम्रो समाजलाई शासक र धर्मका ठेकेदारहरूले “यो राहु-केतुले निलेको वा दैवी प्रकोप हो” भन्दै शून्य चेतना (Zero Consciousness) को अवस्थामा कैद गरिराखे। यसरी नागरिकमा भय र भ्रान्ति पैदा गरेर आफ्नो शासन र शोषण लाद्नु नै अधर्मी शासकहरूको मूल चरित्र हो।
“अन्धविश्वास र अज्ञानताको अँध्यारोलाई चिर्ने एउटै मात्र ज्योति वैज्ञानिक दृष्टिकोण हो।” — कार्ल सागन
६. शासक वर्गका तीन रणनीतिक षड्यन्त्रहरू
इतिहासमा राजा-महाराजाहरूको पालामा जनतालाई सर्वथा अशिक्षित र अधिकारविहीन बनाएर भय र भ्रमको आडमा शासन गर्न सहज थियो। तर, आधुनिक र शिक्षित समाजमा त्यो परम्परागत रणनीति असफल भएपछि शासकहरूले तीनवटा नयाँ रणनीतिक षड्यन्त्रहरू एकसाथ अघि बढाएका छन्:
१. लोकतान्त्रिक/गणतान्त्रिक चेतनाको भ्रूण हत्या: सकेसम्म गणतन्त्र र लोकतान्त्रिक चेतनालाई जन्मनै नदिने वा आए पनि त्यसलाई संस्थागत हुन नदिई कमजोर र बदनाम बनाउने।
२. संरचनात्मक गरिबी र अज्ञानता कायम राख्ने: राजनीतिक परिवर्तन भइहाले पनि अधिकांश जनतालाई गरिबी र अभावको दुश्चक्रमा जेलिराख्ने, ताकि उनीहरू विश्व राजनीति, प्रविधि र ब्रह्माण्डको वैज्ञानिक बुझाइबाट सधैँ टाढा रहून्।
३. भ्रम र अन्धभक्तिको शिक्षा प्रणाली: शिक्षा पद्धतिका माध्यमबाट भौतिकवादी र वस्तुगत यथार्थ बुझाउनुको साटो भ्रम, रुढिवाद, धार्मिक कट्टरता र अन्धभक्तिको पुनरुत्पादन गर्ने।
यिनै षड्यन्त्रहरूको दुष्परिणामस्वरूप—जलविद्युत् देखि सूचना-सञ्चार, र आधुनिक चिकित्सा प्रविधिदेखि अन्तरिक्ष विज्ञानसम्म—हाम्रो समाज २१ औँ शताब्दीमा पनि वैचारिक र प्रविधिगत रूपमा कतिपय क्षेत्रमा ढुङ्गे-युगीन चेतनाको कैदमा छ, जसका कारण हामी विदेशी प्रविधि र आविष्कार महँगो मूल्य तिरेर आयात गर्न बाध्य छौँ।
७. नागरिक चेतना, असली गणतन्त्र र क्षेत्रीय विस्तारवादको मुखुण्डो
समानता, समन्याय, सह-अस्तित्व, सद्भाव अनि उत्तरदायी राज्यव्यवस्थाका लागि कम्तीमा प्रश्न गर्न सक्ने नागरिक हुनु र नागरिकका प्रश्नको जवाफ दिनैपर्ने बाध्यतामा सरकार तथा सत्ता हुनु नै असली गणतन्त्र हो। तर, हिजोको राणातन्त्र र राजतन्त्रकालीन शोषणयुक्त युगको सिको गर्दै नागरिकलाई अहिले पनि उसैगरी शासन गर्ने दम्भमा सरकार अघि बढ्नु र त्यसलाई धर्मको आवरणमा लेपन गरिनु विनाशको मार्ग हो; अशान्ति र हिंसाको बीउ हो तथा नयाँ क्रान्ति र विद्रोहको माग हो। धर्मको राजनीतिकरण गरेर सत्तामा रमाउन चाहने दुष्ट र अधर्मीहरूको शासनको यो प्रत्यक्ष प्रमाण हो।
छिमेकी मुलुक भारतमा पनि धार्मिक राजनीतिकै जगमा साम्प्रदायिक सत्ता सञ्चालन भइरहेको छ। जारी जेन जि(नव युवा) आन्दोलनले भारतीय सत्ताका रणनीतिक चाटुकार र कथित ‘धर्मात्मा’ हरूको मुकुन्डो उत्रिएको छ :
- के उनीहरू सत्य र अहिंसावादी हुन्? यदि हुन् भने सत्ता जोगाउन आफ्नै देशका नागरिक र अल्पसङ्ख्यकमाथि किन दानवीय दमन गर्छन्?
- के उनीहरू करुणाका धनी हुन्? के उनीहरू व्यक्तिगत सम्पत्ति, सत्ता र भूभागीय मोहभन्दा खै कहाँ माथि छन्?
- के उनीहरू समाजका सबै नागरिकलाई समान बनाउन आफ्नो निजी सम्पत्ति र शक्ति खर्च गर्न तयार छन् त?
- छिमेकीको भूभाग कब्जा गर्ने र अशान्ति मच्चाउने कार्य के धार्मिक हो? नेपालसहित छिमेकी मुलुकहरूको सार्वभौमसत्तामाथि हस्तक्षेप गर्न, सीमा अतिक्रमण गर्न, हिंसा र अशान्ति मच्चाउन वार्षिक खरबौँ रुपियाँ सैन्य र रणनीतिक बजेट खर्च गर्नु के कुनै पनि धर्म वा अध्यात्मको उपदेश हो?
वास्तवमा, यी कथित धर्मात्माहरू पापी, हिंसात्मक, साम्राज्यवादी र विस्तारवादी सोचका उपज हुन्।
८. इतिहास, वर्तमान, भविष्यको प्रारुप, सावधानी र चुनौती
क) इतिहास र वर्तमानको विश्लेषण
इतिहास साक्षी छ, धार्मिक कट्टरता, साम्प्रदायिक अतिवाद र अन्धविश्वासले सधैँ युद्ध, हत्या, जातीय/वर्गीय शोषण र विनाश मात्र निम्त्याएको छ। वर्तमानमा धर्मलाई राजनीतिक हतियार बनाउँदा समाज प्रविधि, आविष्कार र वैज्ञानिक अनुसन्धानमा पछाडि परेको छ।
ख) भविष्यको प्रारुप (Future Vision)
- वैज्ञानिक भौतिकवाद र धर्मनिरपेक्षता: समाजलाई प्रकृतिवादी, भौतिकवादी र वैज्ञानिक दृष्टिकोणमा आधारित बनाएर लैजाने।
- अनुसन्धानमूलक र वस्तुवादी शिक्षा: शिक्षा प्रणालीलाई केवल साक्षर बनाउने वा ढोंग सिकाउने माध्यम नबनाई अन्वेषण, आविष्कार र तार्किक चितनमा आधारित बनाउने।
- मानवतावादी शान्ति र समानता: धर्मका नाममा हुने विभाजन, जातीय विभेद र अन्धविश्वास अन्त्य गरी इमान, सम्मान, न्याय र भाइचारामा आधारित वास्तविक मानवीय समाजको स्थापना गर्ने।
ग) सावधानी (Precautions)
- व्यक्तिगत आस्था र व्यापारबीचको भिन्नता: सर्वसाधारण नागरिकको व्यक्तिगत आस्था र श्रद्धालाई चोट नपुर्याई, आस्थाको शोषण गर्ने “धर्मका ठेकेदार, धर्म-व्यापारी र राजनीतिक शासकहरू” लाई मात्र वैचारिक रूपमा नङ्गाउने।
- साम्प्रदायिक भड्कावबाट जोगिने: प्रतिक्रियात्मक र साम्प्रदायिक नभई तार्किक, भौतिकवादी र वैज्ञानिक प्रमाणका आधारमा वैचारिक बहस सञ्चालन गर्ने।
घ) चुनौतीहरू (Challenges)
- संरचनात्मक अन्धविश्वास: परापूर्वकालदेखि जरा गाडेर बसेको रुढिवादी सोच, जात व्यवस्था र धर्मका नाममा हुने वित्तीय तथा राजनीतिक सिन्डिकेटलाई भत्काउनु।
- भूराजनीतिक र सांस्कृतिक हस्तक्षेप: छिमेकी देशहरूबाट धार्मिक र सांस्कृतिक माध्यमबाट हुने वैचारिक, सांस्कृतिक तथा भूभागीय अतिक्रमणविरुद्ध सशक्त बौद्धिक र राजनीतिक प्रतिरोध खडा गर्नु।
