पत्रकार कृष्ण सेन (ठकुरी) र राजा ज्ञानेन्द्र शाह । हत्याको भयानक रात
२०५९ साल जेठको अन्तिम साता, मंगलबारको कालरात। एउटा स्रोतले साउती स्वरमा फोनमा भन्यो, “कृष्णलाई मार्यो नि!”
“को कृष्ण?”– उसले विस्तृतमा भन्न सकेन। संकटकालको त्रासदीपूर्ण अँध्यारोले देशलाई निलिसकेको थियो। शाही सेना र प्रहरीले नेपाललाई रक्तरञ्जित आतंकको कालकोठरी बनाएका थिए। प्रेसमाथि दमनको क्रूर चक्रले पत्रकारहरूलाई त्रसित बनाएको थियो। २०५८ जेठ १९ को दरबार हत्याकाण्डपछि राजा ज्ञानेन्द्र शाहले सत्ता कब्जा गरेको एक वर्ष पुग्नै लाग्दा देश रगतको खोलामा डुबिसकेको थियो। फोन गर्ने व्यक्ति कृष्ण सेन इच्छुकको हत्याको प्रत्यक्षदर्शीमध्ये एक थियो।
हामीले यो सूचनामाथि छलफल गर्यौं, तर कन्फ्युजन भयो। मारिएको व्यक्तिको नाम “कृष्ण” मात्र भनिएको थियो। पक्राउ परेका दुई जना थिए– कृष्णध्वज खड्का (पूर्व सञ्चारमन्त्री रेखा शर्माका पति) र कृष्ण सेन इच्छुक। हप्ता दिनसम्म विस्तृत जानकारी नपाएपछि हामीले समाचार लेखेनौं। अर्को सोमबार स्रोतले फेरि फोन गर्यो, “तपाईंहरू समाचार छाप्न डराउनुभयो यार!”
हामीले भन्यौं, “को कृष्ण हो, विस्तृतमा भन!”
उसले भन्यो, “त्यो पत्रकार कृष्ण के त!” तब पक्का भयो– मारिएको व्यक्ति जनादेश साप्ताहिकका सम्पादक कृष्ण सेन इच्छुक थिए। उनलाई जेठ ६ गते प्रहरीले पक्राउ गरेको थियो। हत्या जेठ १३ गते भएको थियो। स्रोतले भन्यो, “बसेर केरकार गर्दागर्दै ढल्यो। मुटुको रोगी सेनले नियमित औषधि खानुपर्थ्यो, तर प्रहरीले औषधि खान पनि दिएको थिएन। निर्ममता पुर्वक कुटपिट गर्दागर्दै ढल्यो।”
हत्यामा को–को थिए? स्रोतले भन्यो, “तत्कालीन भ्याली डीआईजी अमरसिंह शाह, नगर प्रहरी इन्चार्ज बिक्रम थापा, र ज्याङ्गो ज्यान भएका इन्स्पेक्टर कमल खाँड। उनीहरूले नै कुटेर मारे!”
“लाश के गरे त?”
“पिकअप गाडीमा हालेर विष्णुमती लगे र जलाए। इन्काउन्टरको घृणित नाटक रच्न छातीमा दुई गोली ठोकेर मुचुल्का बनाए।”
यो भयावह जानकारीले हामीलाई स्तब्ध बनायो। हामीले २०५९ असार १२ गतेको जनआस्था साप्ताहिकमा ‘कृष्ण सेन पशुपतिमा खरानी’ शीर्षकमा ‘अलविदा कृष्ण सेन’ लेख्यौं। कृष्ण सेन मेरा घनिष्ठ साथी थिए। पत्रकार महासंघमा म महासचिवको उम्मेदवार हुँदा महेश्वर दाहाल केन्द्रीय सदस्य थिए। हामीले संयुक्त प्यानल बनाउँदा कृष्ण पनि सँगै थिए।
समाचार लेख्नुअघि मैले डीआईजी अमरसिंह शाहलाई पुष्टि गर्न सोधें। उनले बेशर्मीपूर्वक भने, “भाइ, लेख्नचाहिँ नलेख, तर अलिअलि तीतो–मीठो गर्दागर्दै गयो क्या!” अर्को हप्ता फलोअप स्टोरीका लागि स्रोतलाई सोधें, “सेनलाई कसरी मारियो?” स्रोतले भन्यो, “डीआईजी शाहले सेनलाई घमण्डी स्वरमा भने, ‘ल भन्, तँ ठकुरी, म पनि ठकुरी, राजा त झन् ठकुरी, तैंले के ठानेको छस् र के गर्न सक्छस्?’” कमजोर र रोगी सेनले केही बोल्न सकेनन्। सानो कोठामा लगेर भाक्क–भुक्क हिर्काउँदा–हिर्काउँदै उनको प्राण गयो।
यो समाचार छापिएपछि गृहमन्त्रालयले गुप्तचर उपप्रमुख श्रीपुरुष ढकाल (पछि लोकसेवा आयोग सदस्य) को नेतृत्वमा छानबिन समिति बनायो। डा. हरिहर वस्तीको पोस्टमार्टम रिपोर्टले सेनलाई “मंगोलियन अनुहारको, गोकर्ण जंगलमा इन्काउन्टरमा मारिएको” भन्यो। यो घृणित नाटक सत्य लुकाउनको लागि रचिएको थियो। जनआस्थामाथि चर्को आक्रमण भयो। तत्कालीन गृहराज्यमन्त्री देवेन्द्रराज कँडेल र प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवामाथि कमिटी टु प्रोटेक्ट जर्नलिस्ट्स (CPJ) को दबाब पर्यो। पत्रकार गोपाल बुढाथोकीको अपहरणले मलाई भागीभागी हिँड्न बाध्य बनायो। तत्कालीन प्रधानसेनापति प्रज्वलशमशेर राणाले मेरो समाचार लेखेपछि मलाई पक्राउ गर्न लगाए। उनले क्रूरतापूर्वक भने, “तँलाई सुट गर्छु!” पञ्चायतकालमा विमर्श साप्ताहिकले शासकहरूलाई तर्साएझैं, जनआस्थाले शाही शासनलाई आतंकित बनाएको थियो – पत्रकार किशोर श्रेस्ठले लेखेका छन ।
ज्ञानेन्द्र शाह: रक्तपिपासु हत्यारा र धनलोलुप राक्षस
राजा ज्ञानेन्द्र शाह नेपालको इतिहासमा रक्तपातको बादशाह र क्रूरताको पर्याय बने। २०५८ जेठ १९ को दरबार हत्याकाण्डपछि सत्तामा आएका उनले संकटकालको आडमा देशलाई रगतको खोलामा डुबाए। शाही सेना र प्रहरीलाई दण्डहीनताको खुला लाइसेन्स दिइयो, जसले हजारौं निर्दोषको ज्यान लियो। माओवादी विद्रोहलाई बहाना बनाएर सरकारले प्रचण्ड, बाबुराम भट्टराई, र अन्य कार्यकर्ताहरूको टाउकोमा लाखौंको मूल्य तोकेर जनहत्याको खुला आह्वान गर्यो। सेना र प्रहरीको बढुवा हत्याको संख्यामा आधारित थियो– जति धेरै रगत बगायो, उति ठूलो पद! गाउँले, बुद्धिजीवी, र पत्रकारहरू यो रक्तपिपासु नीतिको सिकार बने।
कृष्ण सेन इच्छुकको हत्या यही रक्तरञ्जित योजनाको एक हिस्सा थियो। माओवादी समर्थकको मनगढन्ते आरोपमा उनलाई हिरासतमा अमानवीय यातना दिइयो। मुटुको रोगी सेनलाई औषधि नदिएर, निर्मम कुटपिट गरेर मारियो। डीआईजी अमरसिंह शाह, बिक्रम थापा, र कमल खाँड जस्ता रक्तपिपासु अधिकारीहरूले उनको प्राण हरे। यो हत्या एक्लो थिएन– सिन्धुपाल्चोकका नवराज शर्मा, धनुषाका शम्भु चौधरी, र दर्जनौं पत्रकारहरू बेपत्ता भए। नेपाल पत्रकार महासंघका अनुसार, २०५८–२०५९ मा १३० भन्दा बढी पत्रकारमाथि दमन भयो। समाचार दबाउन पत्रकारहरूलाई खुल्लमखुल्ला मार्नु शाही शासनको दैनिकी बन्यो।
उदयपुरको त्रियुगा–६ (हाल त्रियुगा–२, खैजनपुर) बाट बिनोद प्रसाद पोखरेल र खड्ग बहादुर राउत, दुई निहत्था विद्यार्थीलाई माओवादीको मनगढन्ते आरोपमा ब्यारेकभित्र लगेर अमानवीय यातना दिदै केही महिना क्रूर यातनापछि उनीहरूलाई संसारको आँखा अगाडि खुल्लमखुल्ला हत्या गरियो। यो घटना शाही शासनको अमानवीय बर्बरताको ज्वलन्त उदाहरण हो, जसले निर्दोष युवाहरूको जीवनलाई राक्षसी क्रूरताले निल्यो। यस्ता हजारौं नेपाली युवाहरुले हत्याले देशलाई आतंकको कालकोठरी बनाएको थियो।
मानवअधिकार शाही शासनमा फगतको कथा बन्यो। कमिटी टु प्रोटेक्ट जर्नलिस्ट्स (CPJ) ले २०५९ मा नेपाललाई पत्रकारका लागि विश्वकै खतरनाक देश घोषणा गर्यो। एम्नेस्टी इन्टरनेशनल र ह्युमन राइट्स वाचले ज्ञानेन्द्रको शासनलाई क्रूर र अमानवीय ठहर गरे। तर, गृहमन्त्रालयका छानबिन समितिहरू सत्य लुकाउन इन्काउन्टरको जघन्य नाटक रच्थे। सेनको हत्यालाई गोकर्ण जंगलको इन्काउन्टर भनियो, जुन शाही शासनको अपराध ढाकछोप गर्ने सुनियोजित षड्यन्त्र थियो।
ज्ञानेन्द्र क्रूर हत्यारा मात्र थिएनन्, उनी धनलोलुप राक्षस पनि थिए। उनले शाही सम्पत्ति बढाउन होटल, क्यासिनो, र व्यापारिक साम्राज्य विस्तारमा सत्ताको दुरुपयोग गरे। राजा बिरेन्द्रको वंश हत्या लगत्तै सत्ता कब्जा गरेर सम्पत्ति लुकाउन शक्तिको दुरुपयोग गरे। हुदाँ हुदा राजाबाट हटिसकेपछि समेत छाउनिको १५ रोपनी १ आना सरकारी जमिन पचाउन “म राजालाई कानुन नलाग्ने बिगतको संबैधानिक अधिकार” भन्दै दाबी पेस गर्नुले धेरै यथार्थ बोलेको छ । धनपिपासु स्वभावले पञ्चायतकालमा देशको सम्पदा लुटिएको आरोप जीवित पात्रहरूले स्मरण गरेका छन्। २०५९ माघ १९ मा संसद् विघटन गरेर प्रत्यक्ष शासन लाद्दा उनले देशलाई निरंकुशताको कालरातमा धकेले।
देउवा, राप्रपा, र कांग्रेस–एमालेको घृणित तलुवाचाटु प्रवृत्ति
शाही शासनको सुरुवाती दिनमा शेरबहादुर देउवा ज्ञानेन्द्रको तलुवा चाट्दै संकटकाल र प्रेस दमनको समर्थनमा उभिए। उनको लम्पसारवादले जनताको स्वर दबायो। तर, २०५९ मा ज्ञानेन्द्रले देउवालाई लात्तले हानेर सत्ताबाट निकालेपछि मात्र उनी लोकतन्त्रको पक्षमा उभिए। यता, राप्रपाका नेताहरू सूर्यबहादुर थापा, लोकेन्द्र बहादुर चन्द, किर्तिनिधि बिष्ट, र तुलसी गिरी ज्ञानेन्द्रका सेबक बनेर पालैपालो प्रधानमन्त्री बने। राप्रपाको एकलौटी क्याबिनेटले शाही शासनको बर्बरतालाई वैधता दियो। यी नेताहरूले जनताको रगतमा रंगिएको शाही सत्तालाई बल पुर्याए।
नेपाली कांग्रेस र एमालेका नेताहरू पनि सत्ताको लोभमा ज्ञानेन्द्रको तलुवा चाट्दै जनदमनको पक्षमा उभिए। यो कहालिलाग्दो अवस्थाले लोकतन्त्र र स्वतन्त्रताको सपनालाई कुल्चियो। शाही शासनको बर्बरतामा यी दलहरूको मौन समर्थनले जनतामाथि ठूलो अन्याय भयो। यस्तो तलुवाचाटु प्रवृत्तिले ज्ञानेन्द्रको रक्तपिपासु शासनलाई थप बल दियो।
शाह, ठकुरी, र राणाको घमण्डी अभिमान
शाही शासनको क्रूरताको पछाडि शाह, ठकुरी, र राणा वर्गको जातीय अभिमानले ठूलो भूमिका खेल्यो। डीआईजी अमरसिंह शाहको घमण्डी भनाइ, “तँ ठकुरी, म पनि ठकुरी, राजा त झन् ठकुरी,” ले यो अभिमानलाई प्रष्ट गर्छ। प्रज्वलशमशेर राणा जस्ता सेनापतिहरूले आफूलाई राजाको वफादार ठान्दै पत्रकार र सर्वसाधारणमाथि ज्यादती गरे। यो घमण्डी मानसिकताले शाही शासनलाई जनविरोधी बनायो, माओवादी विद्रोहलाई बल दियो, र जनआक्रोशको आगो दन्कायो।
शाही शासनको पतन र सत्यको अधुरो खोजी
कृष्ण सेनको हत्याको सत्य २०६३ को जनआन्दोलनसम्म पनि पूर्ण रूपमा बाहिर आएन। जनआन्दोलनले ज्ञानेन्द्रको निरंकुश शासनलाई ढाल्यो, तर हिरासत हत्या र बेपत्ताका घटनाहरूको जवाफदेही स्थापित हुन सकेन। सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप आयोगले छानबिनको नाटक गर्यो, तर राजनीतिक हस्तक्षेप र शक्तिशाली अपराधीहरूको संरक्षणले सत्य गर्भमै रह्यो।
कृष्ण सेन इच्छुकको निर्मम हत्या ज्ञानेन्द्र शाहको रक्तरञ्जित शासनको कालो अध्याय हो। शाही सेना, प्रहरी, र राज्य प्रशासनले टाउकोको मूल्यको लालचमा हजारौं निर्दोषको ज्यान लियो। पत्रकारहरूलाई खुल्लमखुल्ला मार्नु सामान्य बन्यो। मानवअधिकार फगतको कथा बन्यो। ज्ञानेन्द्र क्रूर हत्यारा र धनलोलुप राक्षस मात्र थिएनन्, उनले देशलाई आतंकको कालरातमा धकेले। देउवा, राप्रपा, कांग्रेस, र एमालेका नेताहरूको तलुवाचाटु प्रवृत्तिले यो बर्बरतालाई बल पुर्यायो। जनआस्था साप्ताहिकले यो सत्य उजागर गरेर पत्रकारिताको साहस कायम राख्यो, तर यो घटनाले नेपालको इतिहासमा शाही शासनको अमानवीय चेहरालाई सधैंका लागि अंकित गरायो।
