संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१औं महासभा
संयुक्त राष्ट्रका महासचिव अण्टोनियो गुटेरेसको सम्बोधन
मितिः २२ सेप्टेम्बर २०२६
महासभाका अध्यक्षज्यू, महामहिमहरू, महिला तथा सज्जनवृन्द,
हाम्रो संसारका विभाजनका रेखाहरू फराकिला हुँदै गएका छन्। चिराहरू गहिरा खाडलमा परिणत भएका छन्।
गत दशकमा विनाशकारी परिणामसहित युद्धहरू भड्किए र घृणित क्रूरतासहित लम्बिए। नागरिकहरूलाई निशाना बनाइयो। मानवअधिकार कुचुलियो। भोकलाई हतियारका रूपमा प्रयोग गरियो। मानवीय सहायता कार्यमा संलग्न मानिसहरू मारिए। अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई पन्छाइयो। भूराजनीतिक विभाजनहरू गहिरिँदै गए तथा असमानताहरू तीव्र हुँदै गए। विश्वास क्षीण भएको छ। जलवायु सङ्कट टाढाको चेतावनीबाट दैनिक वास्तविकतामा परिणत भएको छ। र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) यति तीव्र गतिमा अघि बढेको छ कि यसलाई सिर्जना गर्नेहरूलाई समेत यसले अचम्मित बनाएको छ।
यी अलग-अलग सङ्कटहरू होइनन्। यी एउटै कथाका अध्यायहरू हुन्-शक्तिको कथा। कससँग शक्ति छ, कसलाई त्यसबाट वञ्चित गरिएको छ, त्यसको प्रयोग कसरी भइरहेको छ र त्यो कसरी परिवर्तन हुँदैछ भन्ने कथा।
महामहिमहरू, शक्तिको स्वरूप तीन आधारभूत तरिकामा पुनर्नर्मािण भइरहेको छ।
पहिलोः राष्ट्रहरूबीच। आर्थिक, राजनीतिक र प्राविधिक प्रभावका नयाँ केन्द्रहरू उदाएका छन्।
दोस्रोः हामी सरकारहरूबाट सीमित सङ्ख्याका निजी निगमहरू र व्यक्तिहरूतर्फ शक्तिको असाधारण हस्तान्तरण देखिरहेका छौं। उनीहरूको पहुँच अब राजनीति, अर्थतन्त्र, सूचनाको प्रवाह, प्राविधिक विकास र समाजहरू निर्भर रहने नागरिक क्षेत्रसम्म फैलिएको छ।
तेस्रोः मानिसहरूले बढ्दो रूपमा शक्ति मेसिनहरूलाई हस्तान्तरण गरिरहेका छन्, जहाँ कृत्रिम एजेन्टहरू नियन्त्रणबाहिर जान थालेका छन् र घातक स्वायत्त हतियारहरू विज्ञान कथाबाट सैन्य वास्तविकतातर्फ अघि बढिरहेका छन्।
तर हाम्रा संस्था र शासनका प्रणालीहरूले अझै पनि ठूलो हदसम्म बितिसकेको युगको शक्ति, वास्तविकता र स्वार्थलाई प्रतिबिम्बित गरिरहेका छन्।
मानवताले अभूतपूर्व रूपमा खतराहरू एकैसाथ सामना गरिरहेको यस क्षणमा, सामूहिक कार्यका हाम्रा संयन्त्रहरू बढ्दो दबाबमा परिरहेका छन्- यही नै हाम्रो सामु रहेको निर्णायक चुनौती हो।
बहुध्रुवीय विश्व र यसका सम्भावनाहरू
महामहिमहरू, हामी स्पष्ट रूपमा बहुध्रुवीय विश्वतर्फ अघि बढिरहेका छौं, र यो यात्रा अपरिवर्तनीय छ। तर बहुध्रुवीयताको स्वरूप फरक-फरक हुन सक्छ।
एउटा सम्भावना विखण्डन र लेनदेनमुखी सोचले भरिएको संसार हो। बढ्दो तनाव र गहिरिँदो अविश्वासको संसार। टुक्रिएका बजार र कमजोर संस्थाहरूको संसार। घट्दो सहकार्य र शून्य-योग (zero-sum) गणनाको संसार। र धेरै दृष्टिले, आज हामी त्यही दिशातर्फ अघि बढिरहेका छौं।
तर अर्को बाटो पनि छ- सञ्जालमा आधारित बहुध्रुवीयतातर्फको बाटो । आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक र प्राविधिक सम्बन्धहरूको घना जालोमा टिकेको र परस्परनिर्भरतामा आधारित संसार। धेरै प्रभाव केन्द्रहरू अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र साझा नियमहरूको साझा ढाँचासँगै सहअस्तित्वमा रहने संसार।
यस्तो संसारले प्रभुत्ववादी प्रवृत्तिबाट बच्न सहयोग गर्न सक्छ र मैले “महान् विभाजन” भनेको अवस्थाबाट पनि जोगाउन सक्छ-जहाँ संसार छुट्टाछुट्टै आर्थिक, प्राविधिक र सुरक्षा प्रणाली भएका दुई प्रतिस्पर्धी समूहमा विभाजित हुन्छ। हामी यसबाट बच्नैपर्छ।
सञ्जालमा आधारित संसारले कुनै पनि शक्तिले आजका चुनौतीहरू एक्लै समाधान गर्न नसक्ने कुरा स्वीकार गर्छ। अवश्य पनि, प्रतिस्पर्धा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको स्थायी विशेषता रहिरहनेछ, तर प्रतिस्पर्धाको अर्थ अनिवार्य रूपमा टकराव हुनुपर्दैन। स्वस्थ प्रतिस्पर्धाले नवप्रवर्तनलाई गति दिन, लचकता बलियो बनाउन र अवसर विस्तार गर्न सक्छ- तर स्थायित्व जोगाउने र सहकार्य सम्भव बनाउने ढाँचाभित्र रहेर मात्र। जहाँ सहकार्य अपरिहार्य छ।
सञ्जालमा आधारित भविष्य निर्माण गर्ने काम विशेष गरी महाशक्तिहरूले आफ्नो शक्ति ‘महाशक्ति’ होइन, उनीहरूको शक्तिका सीमाहरू छन् भन्ने स्वीकारोक्तिबाट सुरु हुन्छ। हालका वर्षका घटनाहरूले यो कुरा स्पष्ट रूपमा देखाएका छन् ।
सैन्य शक्तिले मात्र शान्ति सुनिश्चित गर्न सक्दैन। आर्थिक शक्तिले मात्र स्थायित्व कायम गर्न सक्दैन। र प्राविधिक शक्तिले मात्र सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्दैन ।
सञ्जालमा आधारित बहुध्रुवीय विश्वले विश्वव्यापी समस्याहरूको अझ सन्तुलित र प्रतिनिधिमूलक समाधानका लागि परिस्थिति सिर्जना गर्न सक्छ।
तर त्यसका लागि संयुक्त राष्ट्रसंघमा केन्द्रित, सन्तुलित र प्रतिनिधिमूलक बहुपक्षीय प्रणाली आवश्यक छ।
आजको विश्वका वास्तविकता तथा देश र अर्थतन्त्रहरूको बदलिँदो सापेक्षिक भारलाई प्रतिबिम्बित गर्ने बलिया र प्रभावशाली संस्थाहरू आवश्यक छन् – असी वर्षअघिका शक्ति व्यवस्थालाई होइन।
सौभाग्यवश, हामी शून्यबाट सुरु गरिरहेका छैनौँ। हामीसँग पहिले नै बाध्यकारी आधार छ-संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्र र त्यसलाई जीवन दिने सिद्धान्तहरू। अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको सर्वोच्चता, मानव मर्यादाको सम्मान र यसका सबै आयाममा न्यायको खोज। २१औं शताब्दीमा शक्तिको प्रभावकारी, वैध र जिम्मेवार प्रयोगका यी मेरुदण्ड हुन्।
मुख्य प्रश्नः कुरा यत्तिमा आउँछः हामी शक्ति कानुनद्वारा शासित हुने सुनिश्चित गर्न कार्य गर्छौँ कि बलद्वारा? सहकार्यद्वारा कि जबर्जस्ती ? युवा तथा भावी पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारीद्वारा कि उनीहरूको भविष्यप्रतिको उदासीनताद्वारा ?
किनकि हाम्रा युगका निर्णायक चुनौतीहरू शक्तिको प्रश्नबाट अलग छैनन्। ती त्यसैका अभिव्यक्ति हुन्, र तिनले हामी अझ गहिरो विभाजन र अस्थिरतातर्फ बहकिन्छौँ कि सहकार्य, न्याय र सामूहिक सुरक्षातर्फ अघि बढ्छौँ भन्ने निर्धारण गर्नेछन् ।
शक्तिका चार महान् परीक्षाहरू
अगाडि हेर्दा, हाम्रो भविष्य शक्तिका चार महान् परीक्षालाई हामीले कसरी सम्बोधन गर्छौँ भन्ने कुराले आकार लिनेछः
१. शान्ति र सुरक्षा
महामहिमहरू, २१औं शताब्दीमा शक्तिको पहिलो महान् परीक्षा शान्ति र सुरक्षा हो।
शान्ति द्वन्द्वको अनुपस्थिति मात्र होइन। यो कानुनद्वारा शक्तिमाथि लगाइने संयमको उपस्थिति हो। यो संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्रमा निहित यस मान्यताको स्वीकार हो-कसको जीवन, अधिकार र भविष्य महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने अन्तिम निर्णायक बल हुन सक्दैन। आज त्यो सिद्धान्त गम्भीर दबाबमा छ।
मध्यपूर्वभर द्वन्द्वहरू एकपछि अर्को फैलिरहेका छन्। तथाकथित युद्धविरामहरू नागरिकहरूले निरन्तर मूल्य चुकाइरहँदा केही कम आगोमा मात्र सीमित भएका छन्। अब धेरै भयो।
म यस सभाकक्षका नेताहरूलाई यो उच्चस्तरीय सप्ताहलाई तनाव कम गर्न र संवादका लागि अधिकतम उपयोग गर्न अपिल गर्दछु। र सँगै, यस सभाहलबाट स्पष्ट सन्देश पठाऔंः लडाइँ रोकिनैपर्छ। मानवीय सहायता निर्बाध रूपमा पुग्नुपर्छ। र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअनुसार आवागमनका अधिकार र स्वतन्त्रताहरू पूर्ण रूपमा पुनःस्थापित गरिनुपर्छ।
यस क्षेत्रलाई घेरेको उथलपुथलबीच हामीले कब्जामा रहेको प्यालेस्टिनी भूभागको विनाशकारी अवस्थालाई बिर्सिनु हुँदैन। ७ अक्टोबरमा हमासले गरेको निन्दनीय आतङ्ककारी हमलालाई झण्डै तीन वर्ष भइसकेको छ। तर त्यसपछि गाजामा प्यालेस्टिनीहरूमाथि भएको आक्रमणमा हत्या र विनाशको जुन स्तर देखियो, त्यो महासचिवका रूपमा मैले देखेका कुनै पनि घटनाभन्दा फरक छ।
अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालयले “गाजा पट्टीमा नरसंहारको अपराधको रोकथाम तथा दण्डसम्बन्धी महासन्धिको प्रयोग” शीर्षकको मुद्दामा कानुनी रूपमा बाध्यकारी अन्तरिम उपायहरू जारी गरेको छ। गत वर्षको सल्लाहकारी रायमा अदालतले संयुक्त राष्ट्रसंघलाई गाजामा आफ्ना जिम्मेवारी पूरा गर्न दिनुपर्ने तथा हाम्रा कर्मचारी र मानवीय सहायता कर्मीको सुरक्षा गरिनुपर्ने कुरा स्पष्ट गरेको थियो। सबै पक्षले अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र अदालतका आदेशहरूको पालना गर्नुपर्छ।
यसैबीच, कब्जामा रहेको पश्चिमी किनारमा इजरायलको हिंसा, विस्थापन र बस्ती विस्तारले शान्तितर्फको बाटोलाई बुलडोजरले सम्याएझै नष्ट गरिरहेको छ र जातीय सफायाको आशंका बढाइरहेको छ। हामीले दुई-राज्य समाधानलाई आफ्नै आँखाअगाडि हराउन दिनु हुँदैन।
युक्रेनमा रुसको पूर्ण-स्तरीय आक्रमणले एउटा सार्वभौम देशलाई बडापत्रको स्पष्ट उल्लङ्घन गर्दै क्रूर युद्धमा धकेलेको छ। अग्रपङ्क्तिबाट टाढा रहेका क्षेत्रमा समेत नागरिकहरू मारइरहेका छन्। मुख्यतः युक्रेनमा, तर पछिल्लो समय रुसका केही भागमा पनि घरहरू, ऊर्जा तथा पानी प्रणाली र यातायातमा बारम्बार आक्रमण भएका छन्, जसले विश्वव्यापी खाद्य तथा ऊर्जा आपूर्ति श्रृङ्खलालाई जोखिममा पारेको छ।
सुडानमा कच्चा शक्तिका लागि भइरहेको युद्ध बाह्य पक्षहरूको सहयोगमा नागरिकविरुद्धको युद्ध बनेको छ। लाखौँ विस्थापित छन्, भोक फैलिरहेको छ, ड्रोनले अस्पताल र घरहरूमा प्रहार गरिरहेका छन्, यौन हिंसा र जातीय आधारमा गरिएका आक्रमणहरू बढिरहेका छन्, र संसारले आँखा चिम्लिरहेका बेला एउटा देश टुक्रिदैछ।
र म्यानमारमा अर्को सङ्कत विश्वको ध्यानबाट ओझेल पर्ने जोखिममा छ, जहाँ हिंसा बढिरहेको, ठूलो मात्रामा विस्थापन भइरहेको र सीमापार अपराध विस्तार भइरहेको छ।
महामहिमहरू, यी र अन्य धेरै द्वन्द्वहरूले शक्ति नियन्त्रणबाहिर जाँदा, कूटनीतिभन्दा बल अगाडि बढ्दा, सैन्य बजेट बढ्दा र जवाफदेहिता हराउँदा के हुन्छ भन्ने देखाउँछन् ।
हाम्रो सामु रहेको कार्य भनेको शक्ति कानुनअनुसार प्रयोग हुन्छ कि कानुनभन्दा बाहिर – त्यो निर्धारण गर्नु हो। र हामीले त्यो परीक्षा उत्तीर्ण गर्नैपर्छ।
हामी दोहोरो मापदण्डबिना बडापत्रको रक्षा गर्नुपर्छ। अपवादबिना नागरिकहरूको संरक्षण गर्नुपर्छ। बाधाबिना मानवीय पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ। कुनै चुकबिना मानवीय सहायता कर्मीहरूको सुरक्षा गर्नुपर्छ। ढिलाइबिना आणविक अप्रसार र निःशस्त्रीकरणलाई अगाडि बढाउनुपर्छ। र डर वा पक्षपातबिना जवाफदेहिता माग्नुपर्छ।
र हामीले सुरक्षा परिषद्लाई पनि सुधार गर्नुपर्छ, ताकि यसले आजको विश्वलाई प्रतिबिम्बित गरोस् र आजका चुनौतीहरूले माग गर्ने वैधता तथा प्रभावकारिता प्राप्त गरोस्।
सुरक्षा परिषद् दोस्रो विश्वयुद्धपछि बनाइएको थियो। तर त्यसयता विश्व मौलिक रूपमा परिवर्तन भएको छ। तर त्यो परिवर्तन सुरक्षा परिषद्द्मा पर्याप्त रूपमा प्रतिबिम्बित भएको छैन। यसको सबैभन्दा उल्लेखनीय उदाहरण अफ्रिका हो। संयुक्त राष्ट्रसंघ स्थापना हुँदा अफ्रिकाको अधिकांश भाग अझै औपनिवेशिक शासनअन्तर्गत थियो। आज पनि अफ्रिकाको परिषद्मा स्थायी प्रतिनिधित्व छैन। २१औं शताब्दीको सुरक्षा परिषद्द्मा स्थायी अफ्रिकी सिट नहुनु अन्यायपूर्ण र अस्वीकार्य छ। यो परिवर्तन हुनैपर्छ।
२. असमानता र वित्तीय न्याय
महामहिमहरू, शक्तिको दोस्रो परीक्षा असमानता हो।
असमानतालाई प्रायः आर्थिक समस्या भनेर प्रस्तुत गरिन्छ, तर यो शक्तिको समस्या हो। अवसरमाथिको शक्ति र त्यो कससँग छ? स्रोतसाधनमा पहुँच, आवाज।
मानवतासँग यति धेरै सम्पत्ति, ज्ञान र प्राविधिक क्षमता पहिले कहिल्यै थिएन। तर अरबौँ मानिसका लागि प्रगति अझै पहुँचबाहिर छ। उनीहरूले आफ्नो वरिपरि समृद्धि देख्छन्, तर आफ्नै जीवनमा त्यसको अनुभव गर्दैनन्। उनीहरूलाई भनिन्छ- भूमण्डलीकरणले क्षितिज विस्तार गर्छ, तर उनीहरूले केवल बहिष्करण अनुभव गर्छन्। उनीहरूलाई प्रविधिले नयाँ सम्भावनाहरू खोल्ने वाचा गरिन्छ, तर धेरैलाई यसले उनीहरूको जीविकोपार्जन खोस्ने डर छ।
यसैबीच, मानिसहरू आज पनि दिगो विकास लक्ष्यमा समेटिएका र सबैका लागि सुनिश्चित हुनुपर्ने आधारभूत आवश्यकताबाट वञ्चित छन् – खाना, स्वच्छ पानी, शिक्षा, मर्यादित काम, स्वास्थ्य सेवा, मर्यादा।
महामहिमहरू, कुनै पनि देशलाई गहिरो असमान वित्तीय प्रणालीको गलत पक्षमा परेको कारण दिगो भविष्यबाट वञ्चित गरिनु हुँदैन। तर विकासशील विश्वका धेरै देशहरू अस्थिर ऋणको बोझले थिचिएका छन्। उनीहरूले उत्पन्न गर्नमा थोरै मात्र भूमिका खेलेका विपत्तिबाट पीडित छन् र किफायती वित्तीय स्रोतबाट बाहिर राखिएका छन्।
यही कारणले हामीले अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संरचनामा सुधार अघि बढाउन राजनीतिक स्थानहरू सिर्जना गरेका छौं। यो प्राविधिक बहस होइन। यो प्रतिनिधित्व, न्यायसङ्गतता र शक्तिको बाँडफाँटको प्रश्न हो- समयमै, प्रभावशाली र न्यायपूर्ण ऋण राहतका लागि; अझ ठूला, साहसी र किफायती दीर्घकालीन वित्त उपलब्ध गराउन तथा निजी वित्तलाई ठूलो मात्रामा परिचालन गर्न सक्षम बहुपक्षीय विकास बैंकका लागि; र सबैभन्दा बढी आवश्यकता भएका देशहरूले लाभ लिन सक्ने विशेष आहरण अधिकार (SDR) का लागि।
असमानताको कुनै पनि छलफलले यसको सबैभन्दा सार्वभौमिक रूप-महिला र पुरुषबीचको असमानता-लाई बेवास्ता गर्न सक्दैन। जहाँसुकै, महिला र बालिकाहरूले भेदभाव, हिंसा, बहिष्करण र दुर्व्यवहारको सामना गरिरहेका छन्। विश्वभर उनीहरूका अधिकारहरू पछाडि धकेलिँदै छन्, उनीहरूको आवाज दबाइँदैछ, उनीहरूका शरीरहरू युद्धभूमिमा परिणत गराइँदैछन् र उनीहरूका स्वतन्त्रताहरू सौदाबाजीका साधन बनाइँदैछन्। यो मानवताका लागि आक्रोशजनक र गम्भीर क्षति हो।
महिलाहरू निर्णय गर्ने स्थानमा हुँदा शान्ति बढी दिगो हुन्छ। महिलाहरूले समान अवसर पाउँदा अर्थतन्त्रहरू बढी गतिशील हुन्छन्। बालिकाहरूले सिक्न, नेतृत्व गर्न र डरबाट मुक्त भएर बाँच्न पाउँदा समाजहरू बढी लचकदार हुन्छन्। र शक्ति समान रूपमा बाँड्दा संस्थाहरू बढी प्रभावशाली हुन्छन्।
गत दशकमा हामीले एउटा ठूलो उपलब्धि हासिल गरेका छौँ। आज म गर्वका साथ तपाईंहरूलाई जानकारी गराउँछु- संयुक्त राष्ट्रसंघले इतिहासमै पहिलोपटक सबै वरिष्ठ नेतृत्व, सबै मुख्यालय र सबै व्यावसायिक कर्मचारी तहमा लैङ्गिक समानता हासिल गरेको छ। यो भयो किनकि हामीले अवरोधहरू हटायौँ। हामीले पूर्वधारणाहरूलाई चुनौती दियौँ र शक्ति सधैंजस्तो देखिनुपर्छ भन्ने कुरा स्वीकार गर्न अस्वीकार गयौँ। हरेक चरणमा हामीले गुणस्तर र दक्षतामा कहिल्यै सम्झौता गरेका छैनौँ।
समानता सपना होइन। यो निर्णय हो। यदि संयुक्त राष्ट्रसंघ परिवर्तन हुन सक्छ भने सरकारहरू पनि सक्छन्। संसदहरू पनि सक्छन्। व्यवसायहरू पनि सक्छन्। शान्ति प्रक्रियाहरू पनि सक्छन्। र यो महासभा पनि सक्छ।
३. जलवायु सङ्कट
महामहिमहरू, शक्तिको तेस्रो महान् परीक्षा जलवायु सङ्कट हो।
धेरै हिसाबले, यो सबैभन्दा गम्भीर पुस्तान्तरणीय शक्ति असन्तुलन हो। एउटा पुस्ताले अर्को पुस्ताको भविष्य उपभोग गरिरहेको छ। एउटा समूहले नाफा कमाइरहेको छ, जबकि सबैभन्दा कम जिम्मेवारहरू सबैभन्दा पहिले र सबैभन्दा बढी पीडित भइरहेका छन् ।
तीन वर्षअघि नेपालको हिमालमा मैले तीव्र गतिमा पग्लीरहेका हिमनदीबारे चेतावनी दिँदै विश्वका छानाहरू भत्किँदै गएको बताएको थिएँ। केहीले त्यसलाई खतराको अतिशयोक्ति भन्दै बेवास्ता गरे। तर दुःखद घटनाहरूले देखाएझैँ, प्रभावहरू धेरैले अनुमान गरेभन्दा चाँडो आइरहेका छन्, बढी कठोर रूपमा प्रहार गरिरहेका छन् र अझ टाढासम्म फैलिइरहेका छन्।
अब हामी ३.४ डिग्री सेल्सियसको सीमाको लगभग निश्चित उल्लङ्घनको सामना गरिरहेका छौं, र मानवतातातर्फ तीव्र गतिमा एउटा अत्यन्त शक्तिशाली एल निन्यो (El Niño) आइरहेको छ। खतरा वास्तविक छन्, तर आशा पनि वास्तविक छ।
गत दशकले हाम्रो समयको शक्तिमा सबैभन्दा आशाजनक परिवर्तनमध्ये एउटा अघि बढाएको छ- स्वच्छ ऊर्जाको उदय। सूर्य कसैको स्वामित्वमा छैन। हावालाई प्रतिबन्ध लगाउन सकिँदैन। नवप्रवर्तन जहाँबाट पनि आउन सक्छ। र यो शक्ति सम्बन्धको गहिरो पुनः सन्तुलन हो।
नवीकरणीय ऊर्जा अहिल्यै विश्वका अधिकांश भागमा नयाँ विद्युतको सबैभन्दा सस्तो स्रोत हो र ऊर्जा सुरक्षा, स्वतन्त्रता तथा दिगो वृद्धिका लागि सबैभन्दा व्यवहार्य बाटो हो।
महामहिमहरू, जीवाश्म इन्धनपछिको भविष्य दृष्टिगोचर भएको छ। प्रश्न हो- कसरी? के यो अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमा आधारित न्यायपूर्ण र व्यवस्थित रूपान्तरण हुनेछ? वा अराजक र महँगो, जसले मानिस र देशहरूलाई पछाडि छोड्नेछ ?
आज म हरेक सरकारलाई १.५ डिग्री सेल्सियसको लक्ष्यसँग मिलने गरी जीवाश्म इन्धनबाट बाहिरिने राष्ट्रिय योजना अपनाउन आह्वान गर्दछु, जसमा स्पष्ट समयसीमा र प्रभावित श्रमिक तथा समुदायको संरक्षण होस् ।
हामीलाई थाहा छ, जीवाश्म इन्धनका स्वार्थहरू आफैँ पछाडि हट्ने छैनन्। दशकौंदेखि ठूलो तेल उद्योगले वायुमण्डललाई खुला ढलजस्तै व्यवहार गर्दै आएको छ र त्यसका परिणामबाट नाफा कमाएको छ। रुसले युक्रेनमाथि आक्रमण गरेयता पाँच ठूला पश्चिमी तेल कम्पनीहरूले झण्डै आधा ट्रिलियन डलर नाफा कमाएका छन्। यसलाई विकासशील देशहरूका लागि पछिल्लो प्रतिवेदनमा उपलब्ध अन्तर्राष्ट्रिय सार्वजनिक अनुकूलन वित्तको केवल ३४ अर्ब डलरसँग तुलना गर्नुहोस्। यसैबीच, मानिसहरूले हरेक दिन ऊर्जा, खाना र बीमाका लागि बढी तिरिरहेका छन्।
हामीले शक्तिको यस्तो दुरुपयोग पहिले पनि देखेका छौं। जब ठूलो सुर्तीजन्य (तम्बाकु) उद्योगबाट हुने हानि अस्वीकार्य भएको स्पष्ट भयो, सरकारहरूले कदम चाले। जलवायु सङ्कटले पनि त्यस्तै दृढता माग गर्छ। सबैभन्दा धेरै प्रदूषण गर्ने र सबैभन्दा धेरै नाफा कमाउनेहरूले आफूले गरेको क्षतिको मर्मतका लागि धेरै बढी गर्नुपर्छ। प्रदूषकहरूले तिर्नैपर्छ।
र उनीहरूलाई जवाफदेही बनाउन काम गरिरहेका नेता, सहर, नागरिक समाज र नागरिकहरूलाई म भन्छुः तपाईंहरू इतिहासको सही पक्षमा हुनुहुन्छ। अगाडि बढिरहनुहोस् ।
सरकारले सबै मोर्चाहरूमा अगाडि बढिरहनुपर्छ- वन विनाश अन्त्य गर्न, ग्रिड र ऊर्जा भण्डारणमा लगानी गर्न, र मिथेन उत्सर्जन घटाउन। तर यी कार्य पर्याप्त छैनन्। हामीलाई अनुकूलन र वित्तमा केन्द्रित जलवायु न्याय आवश्यक छ। विकसित देशहरूले आफ्ना प्रतिबद्धताहरू पूरा गर्नुपर्छ। उनीहरूले अनुकूलन वित्तलाई तीन गुणा बढाउनुपर्छ र हानि तथा क्षति कोषलाई ठूलो स्तरमा प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। हाल हानि तथा क्षति कोषमा उपलब्ध रकम हास्यास्पद रूपमा न्यून छ।
हामीले महत्त्वपूर्ण खनिजको उत्खननले विगतका असमानताहरूलाई अझ गहिरो नबनाओस् भन्ने पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ। उत्पादक देशहरू र प्रभावित समुदायहरूले आफ्ना स्रोतबाट सिर्जना हुने मूल्यको धेरै ठूलो हिस्सा आफैंसँग राख्नुपर्छ। अब लुटपाट हुँदैन। अब शोषण हुँदैन।
४. प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI)
महामहिमहरू, शक्तिको चौथो परीक्षा प्रविधि र विशेष गरी कृत्रिम बुद्धिमत्ता हो।
शताब्दीयौँसम्म शक्ति भूभागबाट आयो, त्यसपछि उद्योगबाट, अनि वित्तबाट। आज शक्ति बढ्दो रूपमा तथ्याङ्क, गणनात्मक क्षमता (computational power) र एल्गोरिदमबाट आउँदैछ। र यो नयाँ शक्ति अत्यन्त केन्द्रित छ, असाधारण गतिमा अघि बढिरहेको छ, र यसको पूर्ण परिणाम बुझ्ने हाम्रो क्षमताभन्दा अगाडि दौडिरहेको छ।
२०१७ मा कृत्रिम बुद्धिमत्ता विश्वको ध्यानमा लगभग आएको पनि थिएन। तर महासभाको उद्घाटनमा मेरो पहिलो सम्बोधनमै मैले चेतावनी दिएको थिएँ:
“कृत्रिम बुद्धिमत्ता एउटा खेल परिवर्तन गर्ने शक्ति हो, जसले विकासलाई गति दिन र जीवनलाई अद्भुत रूपमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। तर यसले श्रम बजारमा र वास्तवमा विश्वव्यापी सुरक्षा तथा समाजको आधारभूत संरचनामा समेत नाटकीय प्रभाव पार्न सक्छ।”
आज, झण्डै एक दशकपछि, यो वास्तवमै खेल परिवर्तन गर्ने शक्ति बनेको छ- चिकित्सा उन्नत गर्ने, वैज्ञानिक खोजलाई तीव्र बनाउने, अवसर विस्तार गर्ने र जीवन सुधार्ने विशाल सम्भावनासहित। तर कुनै गल्ती नगर्नुहोस्। खतरा प्रविधि होइन। जवाफदेहिताविनाको प्रविधि खतरा हो। निगरानीविनाको क्षमता खतरा हो। पारदर्शिताविनाको निर्णय प्रक्रिया खतरा हो। र त्यो खतरा न्यून गर्न सकिन्छ। यी प्रणाली निर्माण गरिरहेका विकासकर्ताहरू स्वयं अहिले खतराको घण्टी बजाइरहेका छन् ।
महामहिमहरू, सरकारको पहिलो कर्तव्य आफ्ना जनताको सुरक्षा गर्नु हो। सरकारहरूले आफ्ना जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ, र सबैभन्दा ठूलो AI क्षमता भएका सरकारहरूको मानवताप्रति सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी छ। संवाद, पारदर्शिता, विश्वास र सहकार्यका माध्यम स्थापना गर्नुपर्छ- भूराजनीतिक प्रतिद्वन्द्विताका बाबजुद होइन, ठीक त्यसैका कारण।
शीतयुद्धको निर्णायक क्षणमा रणनीतिक प्रतिस्पर्धीहरूले साझा अस्तित्वगत जोखिमहरू व्यवस्थापन गर्नुपर्ने आवश्यकता बुझेका थिए। उनीहरूले गलत बुझाइ कम गर्न, तनावको व्यवस्थापन गर्न र विपत्ति रोक्न संयन्त्र निर्माण गरे। त्यतिबेला त्यो आणविक हतियार थियो। आज कृत्रिम बुद्धिमत्ताले त्यस्तै उद्देश्यको स्पष्टता र तत्परता माग गर्छ।
यस प्राविधिक क्रान्तिको नेतृत्व गरिरहेका देशहरूले उदीयमान सुरक्षा जोखिमबारे जानकारी साझा गर्नुपर्छ, परीक्षण र मूल्याङ्कनमा सहकार्य गर्नुपर्छ र हामी सबैलाई सुरक्षित राख्ने साझा सुरक्षा उपायतर्फ काम गर्नुपर्छ। तर यसले हामी सबैलाई असर गर्ने भएकाले विश्वव्यापी समन्वय अपरिहार्य छ। र एउटा मात्र यस्तो स्थान छ जहाँ हरेक देशले हाम्रो साझा भविष्य निर्माणमा आवाज उठाउन सक्छ- त्यो स्थान संयुक्त राष्ट्रसंघ हो।
ग्लोबल डिजिटल कम्प्याक्टमार्फत तपाईंहरूले पहिलोपटक AI शासनका लागि सार्वभौमिक सिद्धान्तहरूमा सहमति जनाउनुभयो। AI शासनसम्बन्धी ग्लोबल संवादमार्फत हामीले सरकार, वैज्ञानिक, उद्योग, नेता र नागरिक समाजलाई सँगै काम गर्न एउटा मञ्च सिर्जना गरेका छौं। AI सम्बन्धी स्वतन्त्र अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक प्यानलमार्फत हामीले नीतिलाई प्रमाणद्वारा निर्देशित गर्न विश्वव्यापी विशेषज्ञता एकत्रित गरेका छौँ। हिजो मात्र AI वैज्ञानिक प्यानलले मानवीय नियन्त्रण गुमाउँदाका AI सुरक्षा र जोखिमबारे विषयगत संक्षिप्त प्रतिवेदन जारी गरेको छ।
यी प्रयासहरूमा आधारित हुँदै हामीले अबका कदम चाल्नुपर्छ। पहिलो, AI को जिम्मेवार गतिका लागि आवश्यक अवस्थाहरू र जोखिम सम्बोधन गर्न आवश्यक थप सुरक्षा उपायहरू अघि बढाउनु। दोस्रो, विश्वसनीय र स्वतन्त्र निगरानीद्वारा समर्थित बहुपक्षीय AI जोखिम व्यवस्थापन ढाँचारर्फ काम गर्नु।
हाम्रा सबै प्रयासमा कुनै पनि देश पछाडि नछुटोस् भन्ने सुनिश्चित गर्नुपर्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको स्वरूप मानवताद्वारा, मानवतासँग र सम्पूर्ण मानवताका लागि निर्धारण हुनुपर्छ।
र अगाडिका चुनौतीहरूको सामना गर्दा दुई आधारभूत सिद्धान्तबाट पछाडि नहटौं:
निष्कर्ष तथा संयुक्त राष्ट्रसंघको भूमिका
महामहिमहरू, शान्ति र सुरक्षा, असमानता, जलवायु, कृत्रिम बुद्धिमत्ता – यी भविष्यका शक्तिका चार महान् परीक्षा हुन्। तिनले भविष्य निर्धारण गर्नेछन् र तिनीहरू आपसमा जोडिएका छन्।
युद्धले असमानता गहिरो बनाउँछ, विकास नष्ट गर्छ र भोकमरीलाई तीव्र बनाउँछ। असमानताले जलवायु परिवर्तन र अन्य झटकाहरू सामना गर्न कससँग साधन छन् र को जोखिममा खुला छोडिन्छ भन्ने निर्धारण गर्छ। जलवायु सङ्कटले अस्थिरता र विस्थापनलाई बढावा दिन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले यी सबै चुनौती समाधान गर्न सहयोग गर्न सक्छ, वा तिनलाई अझ खराब बनाउन सक्छ।
यी चारै परीक्षामा निर्णायक विषय शक्ति हो-बल, पैसा, ऊर्जा, प्रविधि, नियम र भविष्यमा रहेको शक्ति। र यही कारणले संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्र र संयुक्त राष्ट्रसंघको काम पहिलेभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघ अस्तित्वमा छ किनकि शक्तिलाई नियमहरू आवश्यक पर्छन्, र मानवतालाई त्यस्तो स्थान चाहिन्छ जहाँ शक्ति सिद्धान्तप्रति जवाफदेहीहोस्। र बडापत्रले छनोटअनुसार व्याख्या गर्ने कुनै ठाउँ दिँदैन।
बडापत्रले तीन स्तम्भमा आधारित संस्था सिर्जना गरेको छः शान्ति, विकास र मानवअधिकार। र यी प्रतिस्पर्धी एजेन्डा होइनन् । यी एउटै वास्तविकता हुन्। विकासविना शान्ति हुँदैन, शान्तिविना विकास हुँदैन, र मानवअधिकारविना शान्ति तथा विकास हुँदैन। शान्तिलाई मर्यादा, अवसर र अधिकारबाट अलग गर्न सकिन्छ भन्ने ठान्नु अस्वीकार्य भ्रम हो।
तर यस सत्यको रक्षा गर्नु भनेको यथास्थितिको रक्षा गर्नु होइन। भविष्यका लागि सम्झौता र ‘UN 80’ पहलले संयुक्त राष्ट्रसंघका तीन स्तम्भको समानताको सिद्धान्तलाई सधैं सम्मान गर्दै आएका छन्। यी पहलहरू संयुक्त राष्ट्रसंघलाई अझ उत्तरदायी, अझ प्रभावकारी, अझ सुसंगत, अझ पारदर्शी, परिणाममा अझ केन्द्रित, स्रोतसाधनमा अझ अनुशासित र मानिसहरूलाई जहाँ आवश्यक छ त्यहाँ अझ उपस्थित बनाउने विषय हुन्।
विश्वलाई कमजोर संयुक्त राष्ट्रसंघ आवश्यक छैन। विश्वलाई अहिलेको संसारको सामना गर्न पर्याप्त बलियो र हुनुपर्ने संसार निर्माण गर्न पर्याप्त दृढ संयुक्त राष्ट्रसंघ आवश्यक छ।
महामहिमहरू, दस वर्षपछि म एउटा विश्वासलाई मैले पद सम्हाल्दाभन्दा अझ बलियो रूपमा बोकेको छु। सबैभन्दा ठूलो शक्ति प्रभुत्व जमाउने शक्ति होइन। यो सबैका लागि काम गर्ने भविष्य निर्माण गर्ने शक्ति हो।
हाम्रो साझा भविष्य मानवताले शक्तिलाई बुद्धिमानीपूर्वक शासन गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुराले निर्माण गर्नेछ- दण्डहीनता सामान्य बन्नुअघि कानुनलाई कायम राखेर; युद्धले पुस्ताहरू लिनुअघि त्यसको अन्त्य गरेर; समाजहरू टुक्रिनुअघि असमानतालाई सम्बोधन गरेर; निर्णायक सीमाहरू पार हुनुअघि जलवायु कार्यलाई तीव्र बनाएर; र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले हामीलाई शासन गर्नुअघि त्यसको शासन गरेर।
यो महासभा, संयुक्त राष्ट्रसंघ र स्वयं मानवताका सामु रहेको चुनौती हो।
महामहिमहरू, ८० वर्षभन्दा बढी अघि विश्वव्यापी विपत्तिको सामना गर्दा संयुक्त राष्ट्रसंघ एउटा प्रतिरोधको कार्यका रूपमा स्थापना गरिएको थियो। डरका सामु भविष्य समर्पण गर्न अस्वीकार गर्ने मानिसहरूको प्रतिरोध। “बलियाको कुरा नै सही हुन्छ” भन्ने आत्मघाती धारणाविरुद्धको प्रतिरोध। हाम्रो भविष्य आपसमा जोडिएको छ भन्ने बुभने देशहरूको प्रतिरोध। आशाको प्रतिरोध।
पदमा मेरा बाँकी १०० दिनमध्ये प्रत्येक दिन म त्यो संकल्प र दृढताको भावना बोकेर अघि बढ्नेछु। तर संयुक्त राष्ट्रसंघका मूल्य र सिद्धान्तप्रतिको प्रतिबद्धता कुनै कार्यकालबाट सुरु हुँदैन, र कुनै कार्यकालसँग समाप्त पनि हुँदैन। ती कुनै पदभन्दा महान् छन्, र कुनै पनि जीवनभन्दा परसम्म कायम रहन्छन्।
त्यसैले जनवरी १ मा, जब म अब महासचिव रहनेछैनँ, यो कुरामा ढुक्क हुनुहोस्ः म जहाँ भए पनि, जे गरिरहेको भए पनि, शान्ति सम्भव छ भन्ने विश्वासका पक्षमा उभिरहनेछु। मानव मर्यादा सार्वभौमिक छ भन्ने विश्वासका पक्षमा। शक्तिको कानुनले कानुनको शक्तिमाथि विजय पाउनुहुँदैन, बरु कानुनको शक्तिले शक्तिको कानुनलाई जित्नुपर्छ भन्ने विश्वासका पक्षमा। र हाम्रो साझा भविष्यका लागि सङ्घर्ष गर्न लायक छ भन्ने विश्वासका पक्षमा।
म संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्रका मूल्यहरूको पक्षमा निरन्तर उभिरहनेछु, र म कहिल्यै, कहिल्यै हार मान्नेछैनँ।
धन्यवाद।
एआईको सहयोगम अनुबाद
